Υπάρχουν αντικείμενα στο σπίτι που δεν φωνάζουν. Δεν γυαλίζουν επιδεικτικά, δεν υπόσχονται τεχνολογικά θαύματα, δεν αλλάζουν κάθε σεζόν. Μια ξύλινη κουτάλα, ένα καλό ξύλο κοπής, ένα γουδί, ένας πλάστης, μια πιατέλα σερβιρίσματος. Τα πιάνεις στο χέρι και καταλαβαίνεις αμέσως ότι κουβαλούν κάτι περισσότερο από τη χρήση τους: κουβαλούν χρόνο, τόπο, μνήμη και μαστοριά.
Η αφορμή ήρθε από τη Μηλιά, το ορεινό χωριό της Ηπείρου που έχει συνδέσει το όνομά του με την ξυλογλυπτική. Εκεί, δύο αδέλφια, ο Τριαντάφυλλος και ο Νίκος Νίτσας, συνεχίζουν μια οικογενειακή τέχνη που πέρασε από παππούδες και πατέρα στα χέρια τους. Στο εργαστήρι τους γεννιούνται ακόμη αντικείμενα που κάποτε ήταν αυτονόητα σε κάθε ελληνικό σπίτι: γουδιά, πλαστήρια, κουτάλες, σπάτουλες, πιατέλες, σκάφες, σκαμνάκια, δίσκοι, κρεμάστρες, μικρά έπιπλα και είδη λαϊκής τέχνης.
Το ενδιαφέρον, όμως, δεν είναι μόνο λαογραφικό. Δεν μιλάμε απλώς για μια τέχνη που «ήταν κάποτε». Μιλάμε για μια τέχνη που έχει ξανά λόγο ύπαρξης σήμερα. Σε μια εποχή που οι κουζίνες γέμισαν πλαστικό, βιομηχανικά εργαλεία και αντικείμενα μιας χρήσης, το ξύλο επιστρέφει αθόρυβα αλλά σταθερά. Επειδή είναι ζεστό στο χέρι. Επειδή δεν πληγώνει τα σκεύη μαγειρικής. Επειδή παλιώνει όμορφα. Επειδή, όταν έχει δουλευτεί σωστά, μπορεί να κρατήσει χρόνια.
Και κυρίως επειδή πίσω από κάθε τέτοιο αντικείμενο υπάρχει άνθρωπος.
Το ξύλο δεν είναι απλώς υλικό. Είναι χαρακτήρας
Οι τεχνίτες το λένε με τον δικό τους τρόπο: το ξύλο θέλει υπομονή. Δεν κόβεται σήμερα για να γίνει αύριο κουτάλα ή πιατέλα. Πρέπει να στεγνώσει, να «ηρεμήσει», να δουλευτεί σωστά, να λειανθεί, να πάρει φόρμα και μετά να δοθεί σε χρήση.
Στα αντικείμενα που έρχονται σε επαφή με τρόφιμα, η καλή μαστοριά φαίνεται και από όσα δεν μπαίνουν πάνω στο ξύλο: όχι βαριά βερνίκια, όχι χημικές χρωστικές, όχι επιφανειακά τεχνάσματα που μπορεί να φαίνονται ωραία στη βιτρίνα αλλά δεν ταιριάζουν με την κουζίνα. Το καλό ξύλινο σκεύος πρέπει να είναι ασφαλές, φυσικό, λείο, ανθεκτικό και ευχάριστο στη χρήση.
Γι’ αυτό και έχει σημασία από ποιον το αγοράζεις. Άλλο το φθηνό διακοσμητικό που απλώς μοιάζει ξύλινο και άλλο το αντικείμενο που βγήκε από εργαστήριο ανθρώπου που ξέρει το υλικό.
Από τη Μηλιά και το Μέτσοβο: Η Ήπειρος που σκαλίζει ακόμη
Η περιοχή της Πίνδου έχει βαθιά σχέση με το ξύλο. Στη Μηλιά, οι μάστορες Νίτσας δουλεύουν μια γκάμα που δεν περιορίζεται στην κουζίνα. Από γουδιά, πλάστες, δίσκους και κουτάλες μέχρι σκάφες, σκαμνάκια, τραπεζάκια, κλίτσες και είδη λαϊκής τέχνης, το εργαστήριο δείχνει ακριβώς αυτό που χάνεται όταν χάνεται ένας τεχνίτης: δεν χάνεται μόνο ένα επάγγελμα, χάνεται ένα ολόκληρο λεξιλόγιο αντικειμένων.
Λίγο πιο πέρα, στο Μέτσοβο, η ξυλογλυπτική έχει επίσης μακρά παράδοση. Εκεί λειτουργούν εργαστήρια και καταστήματα που συνεχίζουν να διαθέτουν ξύλινα είδη κουζίνας από ξύλο ελιάς, φρουτιέρες, δίσκους, διακοσμητικά αντικείμενα, ξύλινα στυλό, μπρελόκ και είδη λαϊκής τέχνης. Δεν είναι τυχαίο. Το Μέτσοβο, με την ξυλογλυπτική του ιστορία, ήταν πάντα ένας τόπος όπου το ξύλο δεν αντιμετωπίστηκε μόνο ως πρώτη ύλη, αλλά ως πολιτισμός.
Η διαφορά με το παρελθόν είναι ότι σήμερα αυτά τα αντικείμενα δεν αγοράζονται μόνο επειδή είναι «παραδοσιακά». Αγοράζονται επειδή είναι χρηστικά. Ένας ξύλινος δίσκος σερβιρίσματος μπαίνει στο μοντέρνο σπίτι όσο φυσικά έμπαινε και στο παλιό κατώι. Ένα γουδί από σκληρό ξύλο ξαναβρίσκει θέση στην κουζίνα όσων μαγειρεύουν με μυρωδικά, σκόρδο, ξηρούς καρπούς. Μια κουτάλα σωστά δουλεμένη γίνεται καθημερινό εργαλείο.
Λέσβος: Όταν η ελιά γίνεται σκεύος
Στη Λέσβο, στο νησί όπου η ελιά είναι μέρος της ταυτότητας του τόπου, υπάρχουν εργαστήρια που αξιοποιούν το ξύλο της με εντυπωσιακό τρόπο. Το Olive Wood House, στα Πάμφιλα, δουλεύει το ξύλο ελιάς εδώ και δεκαετίες, δημιουργώντας χειροποίητα αντικείμενα που ταξιδεύουν εντός και εκτός Ελλάδας.
Το ξύλο της ελιάς έχει τη δική του ιδιοσυγκρασία. Είναι σκληρό, πυκνό, ανθεκτικό και με νερά που κάνουν κάθε κομμάτι μοναδικό. Από σανίδες κοπής, μπολ, κουτάλες, γουδιά και κουταλοπίρουνα μέχρι δίσκους και διακοσμητικά, το υλικό αυτό μοιάζει να έχει φτιαχτεί για να υπηρετεί το σπίτι χωρίς να χάνει την ομορφιά του.
Και εδώ βρίσκεται ένα μεγάλο πλεονέκτημα των χειροποίητων ξύλινων ειδών: δεν είναι ποτέ απολύτως ίδια. Δύο σανίδες κοπής από ελιά μπορεί να έχουν ίδιο σχήμα, αλλά ποτέ την ίδια «γραφή». Τα νερά, οι χρωματισμοί, οι μικρές φυσικές διαφοροποιήσεις κάνουν κάθε αντικείμενο σχεδόν προσωπικό.
Πήλιο: Ξύλινα σκεύη με τοπική ξυλεία
Στο Νεοχώρι Πηλίου, το εργαστήριο Original Woodwork Vasiliadis κατασκευάζει χειροποίητα σκεύη κουζίνας με ελληνική, κυρίως τοπική ξυλεία: ελιά, κερασιά, καρυδιά και άλλα ξύλα. Εδώ η λογική δεν είναι μόνο η παράδοση, αλλά και η εργονομία. Σκεύη που να κάθονται καλά στο χέρι. Πιατέλες που να σερβίρουν σωστά. Αντικείμενα που να μπορούν να χρησιμοποιηθούν από νοικοκυριά αλλά και από επαγγελματίες της εστίασης.
Αυτό είναι ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο της επιστροφής του ξύλου. Τα ξύλινα πλατό, οι δίσκοι και οι επιφάνειες σερβιρίσματος δεν μπήκαν ξανά μόνο στα σπίτια. Μπήκαν και στα εστιατόρια, στα μεζεδοπωλεία, στα wine bars, στα μικρά ξενοδοχεία, στα καταλύματα που θέλουν να δώσουν μια πιο αυθεντική, ελληνική και ζεστή αίσθηση φιλοξενίας.
Το ξύλο, με άλλα λόγια, δεν είναι πια «παλιό». Είναι ξανά σύγχρονο.
Κρήτη: Από το ξύλο ελιάς στην ξυλογλυπτική τέχνη
Στην Κρήτη, το ξύλο ελιάς έχει φυσική παρουσία. Στο Ρέθυμνο, ο Νίκος Συραγάς είναι γνωστός για την καλλιτεχνική τόρνευση και ξυλογλυπτική, με έργα από ελιά και άλλα ξύλα. Μπολ, γλυπτικές φόρμες, διακοσμητικά αντικείμενα, κομμάτια που στέκονται κάπου ανάμεσα στη χρήση και στην τέχνη.
Στην Αξό Μυλοποτάμου, ο Γιώργος Κουτάντος έχει δημιουργήσει έναν ξεχωριστό χώρο ξυλογλυπτικής, με μεγάλης κλίμακας έργα που δείχνουν την άλλη πλευρά του ξύλου: όχι την κουζίνα, αλλά το γλυπτό, τη μορφή, τη δύναμη του κορμού που μετατρέπεται σε αφήγηση.
Αυτή η πλευρά της ξυλογλυπτικής μάς θυμίζει κάτι σημαντικό: ο ίδιος μάστορας που μπορεί να φτιάξει ένα καθημερινό χρηστικό αντικείμενο μπορεί να σταθεί και απέναντι στο ξύλο ως καλλιτέχνης. Το όριο ανάμεσα στο εργαλείο και στο έργο τέχνης είναι πολλές φορές πιο λεπτό απ’ όσο νομίζουμε.
Αθήνα: Το ξύλο και στο σύγχρονο διαμέρισμα
Δεν βρίσκονται όλοι οι τεχνίτες στα χωριά και στα νησιά. Στην Αθήνα, η Kapadakis Wood Art δημιουργεί χειροποίητα ξύλινα χρηστικά και διακοσμητικά αντικείμενα: κλειδοθήκες, κρεμάστρες, φωτιστικά, ρολόγια, κουτιά αποθήκευσης, είδη γραφείου, επιτοίχιες συνθέσεις και μικρά αντικείμενα που προσπαθούν να φέρουν το ξύλο μέσα στο αστικό σπίτι.
Και αυτό έχει τη σημασία του. Γιατί η ελληνική ξυλοτεχνία δεν είναι μόνο ορεινό εργαστήριο, παραδοσιακό χωριό και τουριστικό σουβενίρ. Είναι και μικρό διαμέρισμα, γραφείο, είσοδος σπιτιού, παιδικό δωμάτιο, κουζίνα πόλης. Ένα ξύλινο φωτιστικό, μια κρεμάστρα, ένα κουτί αποθήκευσης ή ένα χειροποίητο ράφι μπορούν να αλλάξουν την αίσθηση ενός χώρου χωρίς υπερβολές.
Το ξύλο έχει αυτό το προνόμιο: ζεσταίνει το σπίτι χωρίς να το βαραίνει.
Ποια ξύλινα αντικείμενα αξίζουν πραγματικά στην κουζίνα
Αν θέλει κανείς να ξεκινήσει από τα βασικά, δεν χρειάζεται να γεμίσει ντουλάπια. Λίγα καλά κομμάτια αρκούν.
Πρώτα απ’ όλα, ένα καλό ξύλο κοπής. Όχι διακοσμητικό, αλλά πραγματικά χρήσιμο, αρκετά σταθερό, σωστά λειασμένο και κατά προτίμηση από σκληρό ξύλο. Μετά, μια ξύλινη κουτάλα και μια σπάτουλα, ειδικά για σκεύη που δεν θέλουμε να χαράζονται. Μια τσιμπίδα για σαλάτες ή κρέας, ένας λεμονοστύφτης, ένα μελοξύλο, ένα μικρό γουδί και μια επιφάνεια σερβιρίσματος.
Για όσους ζυμώνουν, ο ξύλινος πλάστης παραμένει αξεπέραστος. Για όσους σερβίρουν συχνά, ένας δίσκος ή μια πιατέλα από ελιά, καρυδιά ή άλλο ανθεκτικό ξύλο μπορεί να γίνει από τα πιο πολυχρησιμοποιημένα αντικείμενα του σπιτιού.
Η ουσία είναι να αγοράζουμε λιγότερα και καλύτερα. Ένα καλοφτιαγμένο ξύλινο σκεύος δεν είναι αναλώσιμο. Είναι αντικείμενο που μένει.
Η φροντίδα που θέλει το ξύλο
Το ξύλο δεν αγαπά την αδιαφορία. Δεν θέλει πλυντήριο πιάτων, δεν θέλει μούλιασμα με τις ώρες, δεν θέλει να μένει βρεγμένο στον νεροχύτη. Θέλει πλύσιμο στο χέρι, καλό στέγνωμα και, κατά διαστήματα, ένα ελαφρύ πέρασμα με κατάλληλο λάδι για σκεύη τροφίμων.
Αυτό δεν είναι μπελάς. Είναι μέρος της σχέσης με το αντικείμενο. Όπως ένα δερμάτινο παπούτσι θέλει φροντίδα, όπως ένα καλό μαχαίρι θέλει σωστό ακόνισμα, έτσι και το ξύλο θέλει τον σεβασμό του.
Και τον ανταποδίδει.
Μια τέχνη που κινδυνεύει όχι επειδή δεν έχει κοινό, αλλά επειδή δεν έχει διαδόχους
Το παράδοξο είναι ότι η ζήτηση υπάρχει. Τα ξύλινα σκεύη αρέσουν ξανά. Τα εργαστήρια έχουν πελάτες. Η εστίαση τα ζητά. Τα σπίτια τα ξαναβάζουν στην καθημερινότητά τους. Όμως οι νέοι τεχνίτες λιγοστεύουν.
Εδώ βρίσκεται και το μεγάλο ερώτημα. Πώς κρατάς ζωντανή μια τέχνη όταν ο τόπος της αδειάζει; Πώς πείθεις έναν νέο άνθρωπο ότι η μαστοριά μπορεί να είναι επάγγελμα, όχι μόνο χόμπι; Πώς συνδέεις την παράδοση με την αγορά, χωρίς να την κάνεις φτηνό ενθύμιο;
