Όταν μετράμε τη θερμοκρασία μας και βλέπουμε στο θερμόμετρο 37°C, συνήθως θεωρούμε ότι όλα είναι φυσιολογικά. Αντίστοιχα, μια υψηλότερη ένδειξη μάς κάνει να αναρωτηθούμε αν ανεβάζουμε πυρετό. Έχουμε μάθει να αντιμετωπίζουμε αυτόν τον αριθμό σχεδόν ως έναν σταθερό κανόνα, που ισχύει για όλους και σε κάθε εποχή.
Τι θα λέγαμε, όμως, αν η θερμοκρασία του ανθρώπινου σώματος δεν ήταν πάντα ακριβώς η ίδια; Και αν οι άνθρωποι που ζούσαν πριν από περίπου δύο αιώνες είχαν, κατά μέσο όρο, υψηλότερη θερμοκρασία από εμάς σήμερα;
Η ιδέα μπορεί να ακούγεται παράξενη, όμως έχει απασχολήσει την επιστημονική κοινότητα. Μελέτες των τελευταίων ετών έχουν εξετάσει τις ιστορικές μετρήσεις και έχουν εντοπίσει μια αξιοσημείωτη μεταβολή στη μέση θερμοκρασία του σώματος. Το ερώτημα δεν αφορά μόνο έναν αριθμό στο θερμόμετρο, αλλά και το πώς έχουν αλλάξει η υγεία, οι συνθήκες διαβίωσης και η φυσιολογία μας μέσα στους τελευταίους δύο αιώνες.
Πώς καθιερώθηκαν οι 37 βαθμοί ως φυσιολογική θερμοκρασία
Η ιστορία του γνωστού αριθμού μάς πηγαίνει πίσω στον 19ο αιώνα. Ο Γερμανός γιατρός Καρλ Ράινχολντ Αουγκούστ Βούντερλιχ (Carl Reinhold August Wunderlich) ήταν εκείνος που συνέβαλε καθοριστικά στην καθιέρωση των 37°C ως μέσης φυσιολογικής θερμοκρασίας του ανθρώπινου σώματος.
Από το 1851, ο Βούντερλιχ άρχισε να καταγράφει συστηματικά τη θερμοκρασία ασθενών στο νοσοκομείο της Λειψίας. Συγκέντρωσε εκατομμύρια μετρήσεις από περίπου 25.000 ανθρώπους και, το 1868, δημοσίευσε το έργο του, στο οποίο παρουσίασε τα συμπεράσματά του για τη θερμοκρασία του σώματος και τη σχέση της με τις ασθένειες.
Όπως εξηγούν οι Philip Mackowiak και Daniel Morgan σε άρθρο τους στο επιστημονικό περιοδικό BMJ, με τίτλο «Feel the heat: a short history of body temperature», η εργασία του Βούντερλιχ έδωσε στους 37°C τη σημασία που διατηρούν μέχρι σήμερα στην ιατρική και στη δημόσια αντίληψη.
Υπάρχει, ωστόσο, μια λεπτομέρεια που έχει σημασία: οι μετρήσεις εκείνης της εποχής δεν γίνονταν απαραίτητα με τον τρόπο που μετράμε σήμερα. Ο Βούντερλιχ χρησιμοποιούσε κυρίως θερμόμετρα στη μασχάλη, ενώ σήμερα η μέτρηση μπορεί να γίνεται από το στόμα, το αυτί, το μέτωπο ή τη μασχάλη. Οι διαφορετικές μέθοδοι δεν δίνουν πάντα τις ίδιες ενδείξεις.
Τι έδειξε η μεγάλη μελέτη που συνέκρινε μετρήσεις δύο αιώνων
Το 2020, ερευνητές από την Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Στάνφορντ δημοσίευσαν στο επιστημονικό περιοδικό eLife μια μελέτη που έφερε ξανά στο προσκήνιο το ερώτημα αν η μέση θερμοκρασία του ανθρώπινου σώματος έχει μειωθεί με το πέρασμα των χρόνων.
Η ερευνητική ομάδα ανέλυσε περισσότερες από 677.000 μετρήσεις από τρεις διαφορετικές χρονικές περιόδους: δεδομένα βετεράνων του Αμερικανικού Εμφυλίου Πολέμου, μετρήσεις από εθνική έρευνα υγείας των ΗΠΑ κατά τη δεκαετία του 1970 και στοιχεία από ασθενείς του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου του Στάνφορντ την περίοδο 2007-2017.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η μέση θερμοκρασία του σώματος μειωνόταν σταδιακά. Συγκεκριμένα, οι ερευνητές υπολόγισαν πτώση περίπου 0,03°C ανά δεκαετία γέννησης, αφού έλαβαν υπόψη παράγοντες όπως η ηλικία, το ύψος και το βάρος.
Η μελέτη, με τίτλο «Decreasing human body temperature in the United States since the Industrial Revolution», δεν υποστήριξε ότι όλοι οι άνθρωποι έχουν πλέον την ίδια χαμηλότερη θερμοκρασία. Έδειξε, όμως, ότι η μέση τιμή φαίνεται να έχει μεταβληθεί σημαντικά σε βάθος χρόνου.
Σύμφωνα με την παρουσίαση των ευρημάτων από το Πανεπιστήμιο Στάνφορντ, οι ερευνητές εκτιμούν ότι η αλλαγή μπορεί να συνδέεται με τις μεγάλες βελτιώσεις στη δημόσια υγεία και στις συνθήκες διαβίωσης των τελευταίων δύο αιώνων.
Γιατί μπορεί να έχουμε χαμηλότερη θερμοκρασία σήμερα;
Μία από τις πιθανές εξηγήσεις που εξετάζουν οι επιστήμονες σχετίζεται με τη φλεγμονή στον οργανισμό. Τον 19ο αιώνα, οι λοιμώξεις και οι χρόνιες φλεγμονώδεις καταστάσεις ήταν πολύ συχνότερες, ενώ η πρόσβαση σε αποτελεσματικές θεραπείες, αντιβιοτικά και καλύτερες συνθήκες υγιεινής ήταν περιορισμένη.
Η φλεγμονή ενεργοποιεί διαδικασίες του ανοσοποιητικού συστήματος και μπορεί να επηρεάσει τον μεταβολισμό και τη θερμοκρασία του σώματος. Όπως εξήγησε η επικεφαλής της μελέτης, Τζούλι Πάρσονετ, στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ, η μείωση της φλεγμονής στον πληθυσμό θα μπορούσε να αποτελεί έναν από τους λόγους για τη μεταβολή που παρατηρείται.
Οι ερευνητές αναφέρουν επίσης ότι οι σύγχρονες συνθήκες ζωής ενδέχεται να παίζουν ρόλο. Σήμερα περνάμε πολύ περισσότερο χρόνο σε χώρους με θέρμανση ή κλιματισμό, όπου η θερμοκρασία του περιβάλλοντος είναι σχετικά σταθερή. Αντίθετα, οι άνθρωποι του 19ου αιώνα ζούσαν συχνά σε σπίτια με περιορισμένη θέρμανση και χωρίς δυνατότητα ψύξης, κάτι που μπορούσε να επηρεάζει την ενεργειακή προσπάθεια του οργανισμού για τη διατήρηση της θερμοκρασίας του.
Μια διαφορετική μελέτη, που δημοσιεύτηκε το 2020 στο Science Advances, εξέτασε 5.481 ενήλικες από πληθυσμό κυνηγών-τροφοσυλλεκτών και αγροτών στη Βολιβία. Οι ερευνητές κατέγραψαν σχεδόν 18.000 μετρήσεις και διαπίστωσαν ότι η μέση θερμοκρασία μειώθηκε από περίπου 37°C σε περίπου 36,5°C μέσα σε 16 χρόνια. Η μελέτη εξέτασε παράγοντες όπως οι λοιμώξεις, η σωματική δραστηριότητα, η σύσταση του σώματος και οι αλλαγές στις συνθήκες διαβίωσης, χωρίς να καταλήξει σε μία μοναδική εξήγηση.
Τελικά, ποια είναι η φυσιολογική θερμοκρασία του σώματός μας;
Το γεγονός ότι οι 37°C έχουν καθιερωθεί ως σημείο αναφοράς δεν σημαίνει ότι κάθε ένδειξη λίγο χαμηλότερα ή υψηλότερα υποδηλώνει πρόβλημα. Η θερμοκρασία του σώματος μπορεί να διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο, αλλά και μέσα στην ίδια ημέρα.
Επηρεάζεται, μεταξύ άλλων, από την ηλικία, την ώρα της μέτρησης και το σημείο από το οποίο γίνεται. Συνήθως είναι χαμηλότερη το πρωί και υψηλότερη αργότερα μέσα στην ημέρα. Επιπλέον, η μέτρηση από τη μασχάλη μπορεί να δώσει διαφορετικό αποτέλεσμα από εκείνη στο στόμα ή στο ορθό.
Όπως επισημαίνει και η MedlinePlus, η ιατρική εγκυκλοπαίδεια της Εθνικής Ιατρικής Βιβλιοθήκης των ΗΠΑ, η φυσιολογική θερμοκρασία δεν είναι ένας απόλυτος αριθμός και επηρεάζεται από διάφορους παράγοντες.
Επομένως, δεν χρειάζεται να ανησυχούμε επειδή μια μέτρηση δεν δείχνει ακριβώς 37°C. Αυτό που έχει σημασία είναι να λαμβάνουμε υπόψη τη γενικότερη εικόνα, τα συμπτώματα και τις οδηγίες των επαγγελματιών υγείας.
Το πιο ενδιαφέρον συμπέρασμα από τις έρευνες είναι ότι ακόμη και κάτι που θεωρούμε τόσο σταθερό όσο η θερμοκρασία του ανθρώπινου σώματος μπορεί να μεταβάλλεται μέσα στον χρόνο. Και αυτή η αλλαγή ίσως αποκαλύπτει πολλά για το πώς η ιατρική, η δημόσια υγεία και ο τρόπος ζωής έχουν επηρεάσει τον οργανισμό μας.
Με πληροφορίες από BMJ,eLife,Πανεπιστήμιο Στάνφορντ,Science Advances,MedlinePlus