Στις 21 Σεπτεμβρίου 2010, η Ελλάδα βρισκόταν ήδη στη δίνη της οικονομικής κρίσης. Το πρώτο Μνημόνιο είχε υπογραφεί, οι περικοπές μισθών και συντάξεων προκαλούσαν κοινωνική αναταραχή και η οργή απέναντι στο πολιτικό σύστημα μεγάλωνε.
Εκείνη την ημέρα, ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης του Γιώργου Παπανδρέου, Θεόδωρος Πάγκαλος, θα εκστόμιζε μια φράση που έμελλε να τον συνοδεύει μέχρι το τέλος της ζωής του.
«Μαζί τα φάγαμε».
Τρεις λέξεις που έγιναν πολιτικό σύνθημα, αντικείμενο αντιπαράθεσης, αφορμή για σάτιρα και μία από τις πιο χαρακτηριστικές αναφορές στην περίοδο της ελληνικής χρεοκοπίας.
Η ημέρα που ακούστηκε το «Μαζί τα φάγαμε»
Ο Θεόδωρος Πάγκαλος συμμετείχε σε συνεδρίαση της Διαρκούς Επιτροπής Δημόσιας Διοίκησης, Δημόσιας Τάξης και Δικαιοσύνης της Βουλής. Αντικείμενο της συζήτησης ήταν νομοσχέδιο για την κατάργηση και συγχώνευση υπηρεσιών, οργανισμών και φορέων του δημόσιου τομέα.
Μιλώντας για την κατακραυγή εναντίον των πολιτικών και για το πελατειακό κράτος, διατύπωσε την περίφημη θέση του, συνδέοντας τη δημοσιονομική κρίση με τις πρακτικές διορισμών και εξυπηρετήσεων που είχαν αναπτυχθεί επί δεκαετίες.
Η πλήρης δήλωσή του ήταν:
«Η απάντηση εις την κατακραυγή που υπάρχει εναντίον του πολιτικού προσωπικού της χώρας “πώς τα φάγατε τα λεφτά”, που μας ρωτάει ο κόσμος, είναι αυτή: Σας διορίσαμε. Τα φάγαμε όλοι μαζί. Μέσα στα πλαίσια μιας σχέσης πολιτικής πελατείας, διαφθοράς, εξαγοράς και εξευτελισμού της έννοιας της ίδιας της πολιτικής».
Η φράση που προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων
Η δήλωση προκάλεσε έντονες αντιδράσεις τόσο στον πολιτικό κόσμο όσο και στην κοινωνία. Για πολλούς πολίτες, οι τρεις λέξεις ακούστηκαν ως απόπειρα μεταφοράς της ευθύνης για τη χρεοκοπία από τις κυβερνήσεις προς το σύνολο της κοινωνίας.
Εργαζόμενοι, συνταξιούχοι, άνεργοι και νέοι που αντιμετώπιζαν τις συνέπειες της κρίσης αμφισβητούσαν ότι μπορούσαν να θεωρηθούν συνυπεύθυνοι για τη διαχείριση των δημόσιων οικονομικών.
Από την άλλη πλευρά, η πλήρης τοποθέτηση του Πάγκαλου αναφερόταν συγκεκριμένα στο σύστημα πολιτικής πελατείας, στους διορισμούς και στη σχέση εξάρτησης ανάμεσα σε πολιτικούς και ψηφοφόρους. Η διαφωνία αφορούσε, επομένως, όχι μόνο το εάν υπήρχε συλλογική ευθύνη, αλλά και το εάν αυτή μπορούσε να εξισωθεί με την ευθύνη όσων κυβερνούσαν και λάμβαναν τις αποφάσεις.
Ο Πάγκαλος δεν πήρε ποτέ πίσω τη φράση του
Ο Θεόδωρος Πάγκαλος επέμεινε στην άποψή του. Το 2012 εξέδωσε μάλιστα ηλεκτρονικό βιβλίο με τίτλο «Μαζί τα φάγαμε», στο οποίο επιχείρησε να εξηγήσει αναλυτικότερα τι εννοούσε.
Υποστήριξε ότι σημαντικό τμήμα της ελληνικής κοινωνίας είχε συμμετάσχει, με διαφορετικούς τρόπους, σε πρακτικές που επιβάρυναν τα δημόσια οικονομικά. Στη δική του ερμηνεία περιλαμβάνονταν οι πελατειακές εξυπηρετήσεις, η ανοχή στη φοροδιαφυγή, η αναξιοκρατία και η επιλογή πολιτικών που συντηρούσαν το συγκεκριμένο σύστημα. Διευκρίνιζε, πάντως, ότι η ευθύνη δεν ήταν ίδια για όλους και ότι ξεκινούσε από τα ανώτερα επίπεδα της πολιτικής εξουσίας.
Ποιος ήταν ο Θεόδωρος Πάγκαλος
Ο Θεόδωρος Πάγκαλος γεννήθηκε στις 17 Αυγούστου 1938 στην Ελευσίνα. Ήταν εγγονός του στρατηγού Θεόδωρου Πάγκαλου, ο οποίος είχε επιβάλει δικτατορία στην Ελλάδα το 1925 και διετέλεσε Πρόεδρος της Δημοκρατίας.
Αποφοίτησε από το Βαρβάκειο και σπούδασε Νομικά και Οικονομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Συνέχισε τις σπουδές του στη Γαλλία, όπου το 1973 αναγορεύθηκε διδάκτορας Οικονομικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Paris 1 Panthéon-Sorbonne.
Εργάστηκε ως πανεπιστημιακός και ερευνητής στο Παρίσι, ενώ ανέπτυξε αντιδικτατορική δράση κατά την περίοδο 1967-1974. Στα νεανικά του χρόνια συνδέθηκε με την Αριστερά και το ΚΚΕ, πριν ενταχθεί στο ΠΑΣΟΚ και εξελιχθεί σε ένα από τα γνωστότερα στελέχη του.
Από το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου στην αντιπροεδρία της κυβέρνησης
Ο Πάγκαλος εξελέγη για πρώτη φορά βουλευτής το 1981, χρονιά της ιστορικής εκλογικής νίκης του ΠΑΣΟΚ. Στη μακρά πολιτική διαδρομή του ανέλαβε σημαντικά κυβερνητικά αξιώματα, μεταξύ των οποίων υπουργός Εξωτερικών, υπουργός Μεταφορών και Επικοινωνιών και υπουργός Πολιτισμού.
Υπηρέτησε ως υπουργός Εξωτερικών από το 1996 έως το 1999, επί πρωθυπουργίας Κώστα Σημίτη. Η θητεία του συνδέθηκε με κρίσιμες εξελίξεις στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, αλλά και με την υπόθεση του Αμπντουλάχ Οτσαλάν.
Το 1999, μετά τη σύλληψη του Κούρδου ηγέτη στην Κένυα και την παράδοσή του στις τουρκικές αρχές, ο Πάγκαλος απομακρύνθηκε από το υπουργείο Εξωτερικών, σε μια υπόθεση που προκάλεσε σοβαρή πολιτική κρίση στην Ελλάδα.
Το 2009 ανέλαβε αντιπρόεδρος της κυβέρνησης του Γιώργου Παπανδρέου, θέση από την οποία βίωσε την έναρξη της μνημονιακής περιόδου και εκστόμισε την περίφημη φράση του.
Ένας πολιτικός που δεν απέφευγε τις συγκρούσεις
Ο Θεόδωρος Πάγκαλος υπήρξε μια ιδιαίτερη προσωπικότητα της Μεταπολίτευσης. Διακρινόταν για την ευρυμάθειά του, την ευχέρεια του λόγου και την τάση του να διατυπώνει δημόσια τις απόψεις του χωρίς να αποφεύγει την αντιπαράθεση.
Οι δηλώσεις του προκαλούσαν συχνά αντιδράσεις ακόμη και στο εσωτερικό του ΠΑΣΟΚ. Η πολιτική του παρουσία συνδέθηκε με σημαντικές κυβερνητικές αποφάσεις, αλλά και με ορισμένες από τις πιο πολυσυζητημένες δημόσιες αντιπαραθέσεις της εποχής του.
Αποχώρησε από την ενεργό πολιτική πριν από τις εκλογές του 2012. Πέθανε στις 31 Μαΐου 2023, σε ηλικία 84 ετών.
Η φράση που έμεινε στην ιστορία
Δεκαέξι χρόνια μετά, το «Μαζί τα φάγαμε» εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς κάθε φορά που ανοίγει η συζήτηση για τη χρεοκοπία, τα Μνημόνια, τις ευθύνες των κυβερνήσεων και τη λειτουργία του ελληνικού κράτους.
Η φράση συμπύκνωσε μια βαθύτερη διαφωνία που δεν έχει εξαφανιστεί: πού αρχίζει και πού τελειώνει η ευθύνη του πολιτικού συστήματος και ποια είναι η συμμετοχή της κοινωνίας στη διατήρηση των πελατειακών πρακτικών;
Ο Θεόδωρος Πάγκαλος έφυγε από τη ζωή, αλλά εκείνες οι τρεις λέξεις εξακολουθούν να τον συνοδεύουν στην πολιτική ιστορία της χώρας.
«Μαζί τα φάγαμε».
Μια φράση που ειπώθηκε μέσα στην ελληνική Βουλή στις 21 Σεπτεμβρίου 2010 και απέκτησε τη δική της, ανεξάρτητη ζωή στη δημόσια συζήτηση.
