Σεπτέμβριος του 1802. Ένα βρετανικό ιστιοφόρο, φορτωμένο με αρχαιότητες που είχαν αφαιρεθεί από την Ακρόπολη, παλεύει με την κακοκαιρία στα νερά των Κυθήρων. Στο αμπάρι του βρίσκονται δεκατρία κιβώτια με μαρμάρινους θησαυρούς, προορισμένους για την Αγγλία.
Το πλοίο ονομάζεται «Μέντωρ». Ιδιοκτήτης του είναι ο λόρδος Έλγιν, ο Βρετανός διπλωμάτης που συνέδεσε το όνομά του με την αφαίρεση των Γλυπτών του Παρθενώνα. Στις 17 Σεπτεμβρίου 1802 προσκρούει σε βράχια κοντά στον Αυλέμονα και βυθίζεται. Οι επιβαίνοντες σώζονται, αλλά το φορτίο καταλήγει στον βυθό. Ο Έλγιν δεν είναι διατεθειμένος να το εγκαταλείψει.
Ποιος ήταν ο λόρδος Έλγιν και πώς βρέθηκε στην Αθήνα
Ο Τόμας Μπρους, 7ος κόμης του Έλγιν, γεννήθηκε το 1766 στη Σκωτία. Το 1799 διορίστηκε πρέσβης της Μεγάλης Βρετανίας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η Ελλάδα βρισκόταν υπό οθωμανική κυριαρχία και ο Παρθενώνας ήταν ήδη τραυματισμένος από την έκρηξη του 1687.
Ο Έλγιν συγκρότησε ομάδα καλλιτεχνών και τεχνιτών, με επικεφαλής τον Ιταλό ζωγράφο Τζοβάνι Μπατίστα Λουζιέρι. Η αρχική αποτύπωση των μνημείων εξελίχθηκε σε αφαίρεση αυθεντικών αρχαιοτήτων. Συνεργάτες του απομάκρυναν σημαντικά τμήματα της ζωφόρου, μετόπες, μορφές από τα αετώματα του Παρθενώνα και μία Καρυάτιδα του Ερεχθείου. Η νομιμότητα και η έκταση της οθωμανικής άδειας που επικαλέστηκε εξακολουθούν να αμφισβητούνται.
Τα δεκατρία κιβώτια και το τελευταίο ταξίδι του «Μέντορα»
Ο Έλγιν αγόρασε το δικάταρτο μπρίκι «Μέντωρ», χωρητικότητας περίπου 134 τόνων, για τη μεταφορά των αρχαιοτήτων. Φορτώθηκαν δεκατρία κιβώτια, μαζί με τέσσερα ακόμη που περιείχαν υλικό του περιηγητή Γουίλιαμ Μάρτιν Λικ. Ο πλοίαρχος Γουίλιαμ Έγκλεν αρνήθηκε να φορτώσει και την Καρυάτιδα, φοβούμενος το βάρος.
Το πλοίο απέπλευσε από τον Πειραιά στις 15 Σεπτεμβρίου. Η κακοκαιρία το έβγαλε από την πορεία του και, κατά την προσπάθεια να καταφύγει στα Κύθηρα στις 17 Σεπτεμβρίου, χτύπησε στα βράχια. Ο Κυθήριος ιερέας Γρηγόριος Λογοθέτης κατέγραψε ότι οι άνθρωποι σώθηκαν, ενώ οι κασέλες με τα μάρμαρα χάθηκαν στη θάλασσα.
Οι Καλύμνιοι δύτες που ανέσυραν τα Γλυπτά
Ο γραμματέας του Έλγιν, Γουίλιαμ Ρίτσαρντ Χάμιλτον, οργάνωσε επιχείρηση ανέλκυσης με έμπειρους Καλύμνιους δύτες. Χωρίς σύγχρονο καταδυτικό εξοπλισμό, κατέβαιναν στον βυθό για να ανασύρουν τα βαριά κιβώτια. Τον Μάιο του 1804 ανελκύστηκε το τελευταίο. Το 1805 οι αρχαιότητες μεταφέρθηκαν στη Μάλτα και κατόπιν στη Βρετανία.
Οι έρευνες δύο αιώνες αργότερα
Η Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων ερευνά συστηματικά το ναυάγιο από το 2009. Τμήματα του σκαριού, προσωπικά αντικείμενα, νομίσματα και ναυτικά όργανα φωτίζουν την ιστορία της μεταφοράς. Τα ευρήματα εξακολουθούν να εξετάζονται από τους ειδικούς.
Πληροφορίες: Υπουργείο Πολιτισμού
Από τον Έλγιν στο Βρετανικό Μουσείο
Το 1816 το βρετανικό Κοινοβούλιο ενέκρινε την αγορά της συλλογής του Έλγιν έναντι 35.000 λιρών. Τα Γλυπτά πέρασαν στο Βρετανικό Μουσείο. Ο Έλγιν πέθανε το 1841, αλλά το όνομά του παρέμεινε συνδεδεμένο με τη διεθνή διαμάχη για την πολιτιστική κληρονομιά.
Η βρετανική πλευρά υποστηρίζει ότι η απόκτηση έγινε νόμιμα και προβάλλει τον παγκόσμιο χαρακτήρα του μουσείου. Η ελληνική πλευρά αμφισβητεί τη νομιμοποίηση της αφαίρεσης και επισημαίνει ότι τα Γλυπτά είναι οργανικά μέρη ενός συγκεκριμένου μνημείου.
Η θέση του μουσείου: British Museum – Parthenon sculptures
Η Μελίνα Μερκούρη και η διεκδίκηση της επιστροφής
Η Μελίνα Μερκούρη έδωσε διεθνή δυναμική στη διεκδίκηση, ιδίως με την παρέμβασή της στην UNESCO το 1982. Το Μουσείο της Ακρόπολης, που εγκαινιάστηκε το 2009, παρουσιάζει τα σωζόμενα γλυπτά σε διάταξη που αναδεικνύει την ενότητα του Παρθενώνα και τα κενά από τα τμήματα που βρίσκονται στο Λονδίνο.
Η βρετανική άρνηση και η υπαναχώρηση του νέου πρωθυπουργού
Το Βρετανικό Μουσείο επικαλείται τον νόμο του 1963, που περιορίζει την οριστική απομάκρυνση αντικειμένων από τις συλλογές του. Συζητήσεις για δανεισμό ή πολιτιστική συνεργασία δεν ταυτίζονται με την ελληνική επιδίωξη της οριστικής επανένωσης.
Ο Άντι Μπέρναμ, που ανέλαβε την πρωθυπουργία τον Ιούλιο του 2026, είχε υποστηρίξει ως δήμαρχος του Μείζονος Μάντσεστερ την επιστροφή των Γλυπτών χωρίς όρους. Είχε επίσης συμμετάσχει σε παλαιότερη κοινοβουλευτική πρωτοβουλία για αλλαγή του νομικού πλαισίου. Ως πρωθυπουργός, όμως, παρέπεμψε το ζήτημα στο Βρετανικό Μουσείο, χωρίς να επαναλάβει τη σαφή προηγούμενη δέσμευσή του.
Η μεταβολή της στάσης του: The Art Newspaper, 31 Αυγούστου 2026
Δύο αιώνες μετά, η ιστορία εξακολουθεί να ζητά απαντήσεις
Το 1802 ένα πλοίο που μετέφερε αρχαιότητες από την Ελλάδα βυθίστηκε στα Κύθηρα. Οι άνθρωποι του Έλγιν εργάστηκαν επί σχεδόν δύο χρόνια για να ανασύρουν το φορτίο. Το 1816 το βρετανικό κράτος το αγόρασε. Το 2026 η Ελλάδα εξακολουθεί να ζητά την επανένωση των Γλυπτών στον τόπο για τον οποίο δημιουργήθηκαν.
Το ναυάγιο του «Μέντορα» θυμίζει ότι η απομάκρυνσή τους ήταν μια συγκεκριμένη επιχείρηση, με πλοία, κιβώτια, δύτες και έξοδα. Η σημερινή διαφωνία αφορά το εάν και πώς τα διασκορπισμένα μέρη ενός μνημείου παγκόσμιας σημασίας μπορούν να επανενωθούν. Η πρόσφατη αλλαγή στάσης του Μπέρναμ προσθέτει ένα ακόμη κεφάλαιο σε αυτή την εκκρεμότητα.
