Η τρομακτική εικόνα στη Θέουτα, με δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους να περνούν μέσα σε λίγες ώρες από το Μαρόκο στο ισπανικό έδαφος, δεν ήταν ένας κεραυνός εν αιθρία.
Η έκρηξη σημειώθηκε μέσα σε 48 ώρες. Η κρίση, όμως, μαγειρευόταν επί χρόνια.
Το τελευταίο δραματικό επεισόδιο άφησε πίσω του τουλάχιστον 67 νεκρούς. Πάνω από 60.000 άνθρωποι πέρασαν διά ξηράς ή κολυμπώντας στον μικρό ισπανικό θύλακα της Βόρειας Αφρικής, ενώ περισσότεροι από 48.000 επέστρεψαν στο Μαρόκο μέσα σε δύο ημέρες. Άλλοι πνίγηκαν και άλλοι ποδοπατήθηκαν ή συνεθλίβησαν προσπαθώντας να περάσουν τον κυματοθραύστη και τον συνοριακό φράχτη. (Reuters)
Πίσω από τους αριθμούς βρίσκονται άνθρωποι. Κυρίως νέοι. Άνεργοι ή κακοπληρωμένοι, χωρίς ορατή προοπτική, οι οποίοι πείστηκαν ότι για λίγες ώρες άνοιξε μια πόρτα προς την Ευρώπη.
Η κρίση είχε προαναγγελθεί
Το ερώτημα είναι πόσο καιρό προετοιμαζόταν αυτή η έκρηξη.
Η απάντηση έχει τρία επίπεδα:
Κοινωνικά και οικονομικά, επί χρόνια.
Επιχειρησιακά, επί εβδομάδες.
Μέσω των κοινωνικών δικτύων, τουλάχιστον επί αρκετές ημέρες.
Πριν από τη μαζική εισβολή της 30ής Ιουλίου, περισσότεροι από 1.500 μετανάστες είχαν ήδη φτάσει στη Θέουτα κολυμπώντας μέσα σε μία εβδομάδα. Οι αφίξεις είχαν φτάσει περίπου τις 300 ημερησίως και οι δομές φιλοξενίας είχαν καταρρεύσει. Οι εγκαταστάσεις για ασυνόδευτους ανηλίκους λειτουργούσαν, σύμφωνα με τις τοπικές αρχές, στο 2.400% της προβλεπόμενης δυναμικότητάς τους. (Reuters)
Άρα, τα προειδοποιητικά σημάδια υπήρχαν. Δεν επρόκειτο για ένα αυθόρμητο πλήθος που συγκεντρώθηκε ξαφνικά ένα πρωί στα σύνορα.
Η απόφαση που μετατράπηκε σε μήνυμα «ανοικτών συνόρων»
Η άμεση αφορμή εντοπίζεται σε απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου της Ισπανίας, η οποία δημοσιοποιήθηκε στις 8 Ιουλίου.
Το δικαστήριο έκρινε ότι οι μετανάστες που εντοπίζονται στη θάλασσα, προσπαθώντας να φτάσουν κολυμπώντας στη Θέουτα ή στη Μελίγια, δεν μπορούν να επιστρέφονται αμέσως και συνοπτικά στο Μαρόκο. Πρέπει προηγουμένως να καταγράφονται και να ακολουθείται η προβλεπόμενη διοικητική και νομική διαδικασία. (Poder Judicial)
Η απόφαση δεν άνοιξε νομικά τα σύνορα. Άνοιξε, όμως, μια χαραμάδα, την οποία κυκλώματα διακίνησης και λογαριασμοί στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης παρουσίασαν ως μεγάλη ευκαιρία.
Μεταδόθηκε η εντύπωση ότι όποιος έφτανε κολυμπώντας σε ισπανικό έδαφος δεν θα μπορούσε να επιστραφεί και ότι στη συνέχεια θα είχε τη δυνατότητα να περάσει στην ηπειρωτική Ισπανία.
Τίποτα από τα δύο δεν ίσχυε με αυτόν τον απλουστευτικό τρόπο.
Ακόμη και η ισπανική ρύθμιση νομιμοποίησης περίπου μισού εκατομμυρίου μεταναστών παραποιήθηκε. Η Μαδρίτη διευκρίνισε ότι αφορά ανθρώπους που αποδεδειγμένα βρίσκονταν στην Ισπανία πριν από την 1η Ιανουαρίου 2026 και όχι όσους έφτασαν τώρα στη Θέουτα. Επίσης, όσοι εισέρχονται στον θύλακα δεν αποκτούν αυτομάτως δικαίωμα μετάβασης στην ηπειρωτική Ισπανία ή στις υπόλοιπες χώρες της Σένγκεν. (Reuters)
Τα κοινωνικά δίκτυα έδωσαν το σύνθημα
Η είδηση ότι ο φράχτης είχε παραβιαστεί εξαπλώθηκε αστραπιαία.
Βίντεο και μηνύματα έδειχναν ανθρώπους να περνούν, έδιναν πρακτικές οδηγίες για τα σημεία διέλευσης και, σύμφωνα με ερευνητές, ακόμη και συμβουλές για το τι έπρεπε να δηλώνουν οι μετανάστες ώστε να αυξήσουν τις πιθανότητες παραμονής τους.
Σταθμοί τρένων στο Ραμπάτ και στην Καζαμπλάνκα γέμισαν από νέους που προσπαθούσαν να κινηθούν προς τα βόρεια. Οι μαροκινές αρχές επιχείρησαν να εμποδίσουν ορισμένους να επιβιβαστούν σε λεωφορεία και τρένα, αλλά το κύμα είχε ήδη αποκτήσει δυναμική.
Το Reuters κατέγραψε ανθρώπους που επέστρεφαν απογοητευμένοι στο Μαρόκο και παραδέχονταν ότι είχαν ξεκινήσει βλέποντας βίντεο στο διαδίκτυο και ακούγοντας φίλους να διαβεβαιώνουν ότι τα σύνορα μπορούσαν πλέον να παραβιαστούν. Φτάνοντας στη Θέουτα, βρήκαν κλειστά καταστήματα, έλλειψη τροφίμων, εχθρικό κλίμα και κανέναν τρόπο να συνεχίσουν προς την Ισπανία. (Reuters)
Το επικίνδυνο γεωπολιτικό προηγούμενο του Μαρόκου
Υπάρχει, όμως, και μία ακόμη διάσταση, για την οποία χρειάζεται μεγάλη προσοχή.
Μέχρι στιγμής δεν έχει παρουσιαστεί δημόσια και αδιάσειστη απόδειξη ότι το Μαρόκο άνοιξε σκόπιμα τα σύνορα στην τελευταία κρίση. Η ισπανική κυβέρνηση, μάλιστα, χαρακτήρισε το Ραμπάτ αξιόπιστο εταίρο και υποστήριξε ότι οι μαροκινές δυνάμεις συνεργάστηκαν για τον περιορισμό των διελεύσεων. (Reuters)
Υπάρχει, ωστόσο, το προηγούμενο του Μαΐου του 2021.
Τότε περισσότεροι από 8.000 άνθρωποι πέρασαν στη Θέουτα μέσα σε δύο ημέρες, όταν οι μαροκινές αρχές χαλάρωσαν τους συνοριακούς ελέγχους, εν μέσω της διπλωματικής σύγκρουσης με την Ισπανία για τη νοσηλεία του ηγέτη του Μετώπου Πολισάριο, Μπραχίμ Γκάλι.
Η σημερινή έκρηξη συνέπεσε με την προσέγγιση της Ισπανίας με την Αλγερία, τον μεγάλο περιφερειακό αντίπαλο του Μαρόκου. Το γεγονός αναζωπύρωσε τις υποψίες ότι το Μεταναστευτικό μπορεί να χρησιμοποιείται ως μοχλός πολιτικής και διπλωματικής πίεσης. Πρόκειται για σοβαρό ενδεχόμενο, όχι όμως ακόμη για αποδεδειγμένο γεγονός.
Το πραγματικό καύσιμο: η απόγνωση
Η δικαστική απόφαση, τα κοινωνικά δίκτυα και τα κυκλώματα ήταν οι πυροκροτητές.
Το εκρηκτικό υλικό ήταν ήδη συσσωρευμένο.
Η ανεργία των νέων ηλικίας 15 έως 24 ετών στο Μαρόκο έφτασε το 37,3% το 2025, σύμφωνα με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Η ανεργία είναι ακόμη υψηλότερη ανάμεσα στους νέους με μόρφωση, οι οποίοι έχουν επενδύσει χρόνια στις σπουδές τους, αλλά ανακαλύπτουν ότι ένα πτυχίο δεν τους εξασφαλίζει εργασία. (IMF eLibrary)
Η Παγκόσμια Τράπεζα αναγνωρίζει ότι, παρά τη σημαντική πρόοδο του Μαρόκου, παραμένουν η ανεργία, η αυξανόμενη εισοδηματική ανισότητα, η κοινωνική ευαλωτότητα, οι συνέπειες της ξηρασίας και η πίεση στις αγροτικές και απομακρυσμένες περιοχές. (Παγκόσμια Τράπεζα)
Στην υπόλοιπη Αφρική οι παράγοντες πολλαπλασιάζονται: πόλεμοι, πραξικοπήματα, κλιματική αλλαγή, φτώχεια, αδύναμοι κρατικοί θεσμοί, διαφθορά, έλλειψη θέσεων εργασίας και δημοκρατικά ελλείμματα. Από το Σαχέλ μέχρι το Σουδάν, εκατομμύρια άνθρωποι εκτοπίζονται ή βλέπουν τη μετανάστευση ως τη μοναδική δυνατότητα επιβίωσης και κοινωνικής ανόδου. (Mixed Migration Centre)
Ήμουν εκεί, στη Σύνοδο του Αμπιτζάν
Δεν τα γράφω αυτά μόνο ως δημοσιογράφος που παρακολουθεί μια ακόμη μεταναστευτική κρίση.
Ήμουν παρών, εκπροσωπώντας την Ελλάδα, στην 5η Σύνοδο Κορυφής Ευρωπαϊκής Ένωσης και Αφρικανικής Ένωσης, που πραγματοποιήθηκε στις 29 και 30 Νοεμβρίου 2017 στο Αμπιτζάν της Ακτής Ελεφαντοστού. Παρόν και ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες. Και η συντριπτική πλειοψηφία προέδρων και πρωθυπουργών από τις δύο ηπείρους.
Το κεντρικό σύνθημα ήταν η «επένδυση στη νεολαία», η δημιουργία θέσεων εργασίας και η αντιμετώπιση των βαθύτερων αιτίων της παράτυπης μετανάστευσης. Παρουσιάστηκε μάλιστα ένα ευρωπαϊκό εξωτερικό επενδυτικό σχέδιο, το οποίο υποτίθεται ότι θα κινητοποιούσε επενδύσεις ύψους 44 δισεκατομμυρίων ευρώ στην Αφρική έως το 2020. (Συμβούλιο Ευρώπης)
Στο Αμπιτζάν ακούσαμε μεγαλόπνοες διακηρύξεις. Για την καταπολέμηση των διακινητών. Για την ανάπτυξη. Για την εκπαίδευση των νέων. Για την αντιμετώπιση της φτώχειας. Για τον τερματισμό της απάνθρωπης μεταχείρισης μεταναστών στη Λιβύη.
Και είχαν έρθει γύρω από αυτή τη διαδικασία και η Παγκόσμια Τράπεζα και η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και ολόκληρος ο μηχανισμός των διεθνών χρηματοπιστωτικών οργανισμών.
Η δική μου εντύπωση ήταν ξεκάθαρη: πολλοί αντιμετώπιζαν το πρόβλημα περισσότερο ως επενδυτική και χρηματοδοτική ευκαιρία, ως μία ακόμη μεγάλη μπίζνα δανείων, εγγυήσεων, συμβάσεων και έργων, και λιγότερο ως ανθρωπιστικό και πολιτικό χρέος.
Δεν αρκεί να δανείζεις μία αφρικανική χώρα για να χτίσει υποδομές που στη συνέχεια μπορεί να μην έχει τα χρήματα να συντηρήσει. Δεν αρκεί να χρηματοδοτείς κυβερνήσεις χωρίς σοβαρούς μηχανισμούς ελέγχου. Και δεν μπορείς να απαιτείς από καθεστώτα με δημοκρατικά ελλείμματα να διαχειρίζονται δισεκατομμύρια με διαφάνεια, επειδή υπέγραψαν μια συμφωνία επανεισδοχής μεταναστών.
Δισεκατομμύρια χωρίς μετρήσιμο αποτέλεσμα
Η Ευρωπαϊκή Ένωση δημιούργησε το 2015 το Ταμείο Έκτακτης Ανάγκης για την Αφρική. Ξεκίνησε με 1,8 δισεκατομμύρια ευρώ και έφτασε περίπου τα 5 δισεκατομμύρια.
Σχεδόν μία δεκαετία αργότερα, το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο διαπίστωσε ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξακολουθούσε να μην μπορεί να προσδιορίσει ποιες πολιτικές ήταν πραγματικά αποτελεσματικές στη μείωση της παράτυπης μετανάστευσης. Εντόπισε επίσης αδυναμίες στη στόχευση των χρημάτων, στην αξιολόγηση των αποτελεσμάτων και στην παρακολούθηση πιθανών παραβιάσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Ακόμη και προγράμματα επανένταξης ανθρώπων που επέστρεφαν στις χώρες τους παρουσίαζαν σοβαρά κενά. Έρευνα του Associated Press κατέγραψε μετανάστες στη Γουινέα και στην Γκάμπια οι οποίοι επέστρεψαν με ευρωπαϊκή χρηματοδότηση, αλλά υποστήριζαν ότι δεν έλαβαν ποτέ την εκπαίδευση, την εργασία ή την οικονομική βοήθεια που τους είχαν υποσχεθεί. Χωρίς πραγματική επανένταξη, η απόγνωση παραμένει και το ταξίδι μπορεί να αρχίσει από την αρχή.
Η Ευρώπη περιορίζει τις ροές, αλλά δεν λύνει το πρόβλημα
Θα ήταν υπερβολή να ισχυριστεί κανείς ότι κάθε ευρωπαϊκό μέτρο απέτυχε επιχειρησιακά. Σε ορισμένες περιόδους οι αφίξεις μειώθηκαν, έγιναν επιστροφές και διαλύθηκαν δίκτυα διακινητών.
Απέτυχε, όμως, η μεγάλη στρατηγική υπόσχεση: να αντιμετωπιστούν οι αιτίες που αναγκάζουν εκατομμύρια ανθρώπους να εγκαταλείπουν τις χώρες τους.
Η Ευρώπη επένδυσε κυρίως στην ανάσχεση. Σε φράχτες, ακτοφυλακές, κέντρα κράτησης, συμφωνίες επανεισδοχής και χρηματοδοτήσεις κυβερνήσεων για να κρατούν τους ανθρώπους μακριά από τα ευρωπαϊκά σύνορα.
Δεν επένδυσε με την ίδια αποφασιστικότητα σε δωρεάν σχολεία, σύγχρονα νοσοκομεία, νερό, αρδευτικά έργα, ενεργειακές υποδομές, γεωργική παραγωγή, μικρές επιχειρήσεις και αξιοπρεπείς θέσεις εργασίας.
Και όταν ακόμη έδωσε χρήματα, συχνά τα διοχέτευσε μέσα από δανειακά εργαλεία, περίπλοκες γραφειοκρατικές διαδικασίες και κυβερνήσεις των οποίων η δημοκρατική νομιμοποίηση και η διαφάνεια ήταν τουλάχιστον αμφισβητήσιμες.
Η Θέουτα είναι προειδοποίηση
Η Θέουτα απέδειξε πόσο γρήγορα μπορεί να καταρρεύσει οποιοσδήποτε φράχτης όταν από την άλλη πλευρά συγκεντρωθούν δεκάδες χιλιάδες απελπισμένοι άνθρωποι.
Μπορείς να υψώσεις το εμπόδιο. Μπορείς να βάλεις στρατό, αστυνομία, κάμερες, drones και πλωτά φράγματα.
Δεν μπορείς, όμως, να βάλεις φράχτη στην απόγνωση.
Όσο η Ευρώπη αντιμετωπίζει την Αφρική αποκλειστικά ως πηγή πρώτων υλών, αγορά προϊόντων, πεδίο επενδυτικών αποδόσεων και ανάχωμα μεταναστών, οι κρίσεις θα επαναλαμβάνονται.
Άλλοτε στη Θέουτα. Άλλοτε στη Μελίγια. Άλλοτε στη Λαμπεντούζα, στην Κρήτη, στη Γαύδο ή στα ελληνικά νησιά.
Το δίλημμα δεν είναι ανοικτά ή κλειστά σύνορα.
Το πραγματικό δίλημμα είναι εάν Ευρώπη και Αφρική θα οικοδομήσουν επιτέλους μια έντιμη αναπτυξιακή σχέση ή εάν θα εξακολουθήσουν να αγοράζουν χρόνο μέχρι την επόμενη ανθρώπινη έκρηξη.
Γιατί αυτό που είδαμε στη Θέουτα δεν ήταν η αρχή μιας κρίσης.
Ήταν η απόδειξη της αποτυχίας μιας πολιτικής που εφαρμόζεται εδώ και πολλά χρόνια.
