Μπορεί στο μυαλό πολλών η έννοια του «πολέμου» να είναι συνυφασμένη με τον πολιτισμό και τις οργανωμένες κοινωνίες, ωστόσο η αναμέτρηση που κράτησε χιλιάδες χρόνια και μπορούμε να πούμε ότι έκρινε την επιβίωση του είδους μας, ήταν στην προϊστορία, και ήταν μεταξύ των προγόνων μας και των Νεάντερταλ. Εν τέλει οι Νεάντερταλ εξαφανίστηκαν (βεβαίως όχι μόνο λόγω της σύγκρουσης, αλλά και για άλλους λόγους) και εμείς, ως είδος, αναδειχθήκαμε νικητές – και νέα έρευνα υποδεικνύει ένα μεγάλο πλεονέκτημα που φαίνεται πως είχαμε και έκρινε τον αγώνα για την επιβίωση.
Σε γενικές γραμμές, ο λόγος της επικράτησης του Homo sapiens είναι ένα πολύπλοκο ζήτημα, και τα δύο είδη δεν ήταν ακριβώς «εχθροί», τουλάχιστον με τη σύγχρονη έννοια, καθώς υπήρχε ανταγωνισμός, μα και επιμειξίες. Ωστόσο, όπως και στον σύγχρονο πόλεμο η διασυνδεσιμότητα/ διαλειτουργικότητα μεταξύ των δυνάμεων της κάθε πλευράς παίζει καθοριστικό ρόλο, φαίνεται πως η μεγαλύτερη σύνδεση μεταξύ των διαφορετικών ομάδων/ φυλών του Homo sapiens ήταν πολύ σημαντικό πλεονέκτημα: Της σχετικής έρευνας ηγήθηκε η Αριάν Μπερκ, καθηγήτρια του Τμήματος Ανθρωπολογίας στο Université de Montréal και επικεφαλής του Hominin Dispersals Research Group. Βασιζόμενη στη δουλειά των διδακτορικών φοιτητών της, Μπέντζαμιν Αλμπουΐ και Σάιμον Πάκουϊν, προσάρμοσε στους προϊστορικούς ανθρώπους μοντέλα που χρησιμοποιούνται κατά κανόνα για τη μελέτη της κατανομής ειδών ζώων και φυτών, ενσωματώνοντας εθνογραφικά και αρχαιολογικά δεδομένα.
Η έρευνα εστιάστηκε στην Ευρώπη κατά τον τελευταίο κύκλο παγετώνων, 60.000 με 35.000 χρόνια πριν. Την περίοδο εκείνη το κλίμα είχε σημαντικές διακυμάνσεις, με ψυχρότερες και θερμότερες περιόδους. Κατά την περίοδο εκείνη, σε γενικές γραμμές, εξαφανίστηκαν οι τελευταίοι Νεάντερταλ.
Η ανάλυση δείχνει ότι ο αφανισμός των Νεάντερταλ δεν οφείλεται ολοκληρωτικά ούτε στην πίεση από το κλίμα, ούτε στον ανταγωνισμό μεταξύ των ειδών. Αντ’αυτού, η «ήττα» των Νεάντερταλ προέκυψε λόγω ενός πολύπλοκου συνδυασμού κλίματος, γεωγραφίας, δημογραφίας και αλληλεπιδράσεων μεταξύ των ειδών, που ήταν διαφορετικές ανά περιοχή.
Η διαδικασία
Στην οικολογία τα μοντέλα κατανομής ειδών προβλέπουν πού θα μπορούσε να ζήσει ένα είδος με βάση πού έχει παρατηρηθεί παρουσία του. Η Μπερκ και η ομάδα της εφάρμοσαν αυτή τη λογική και στους προϊστορικούς ανθρώπους χρησιμοποιώντας αρχαιολογικούς χώρους ως «σημεία παρουσίας» για τους Νεάντερταλ.
Στο πλαίσιο της όλης διαδικασίας, η Μπερκ δημιούργησε τέσσερα μοντέλα καταλληλότητας βιοτόπων και για τα δύο είδη, τα οποία χρησιμοποιούσαν αρχαιολογικά δεδομένα, καθώς και μια «σουΐτα» γεωγραφικών και κλιματικών παραγόντων/ μεταβλητών. Μετά σύγκρινε τα αποτελέσματα και από τα τέσσερα μοντέλα, δημιουργώντας νέα τα οποία υποδείκνυαν περιοχές- «πυρήνες»: Γεωγραφικές περιοχές αρκετά μεγάλες και παραγωγικές ώστε να μπορούν να υποστηρίξουν σταθερούς πληθυσμούς που συνδέονταν μεταξύ τους.
«Προφανώς δεν έχουμε ακριβή δημογραφικά δεδομένα για πληθυσμούς που ζούσαν πριν από 35.000 χρόνια, οπότε χρησιμοποιήσαμε εθνογραφικά δεδομένα από καλύτερα καταγεγραμμένες ομάδες αρχαίων κυνηγών- συλλεκτών, για να θέσουμε παραμέτρους για τα γεωματικά εργαλεία και να δημιουργήσουμε αυτά τα μοντέλα» εξηγεί η Μπερκ. «Για παράδειγμα, αυτά τα δεδομένα δείχνουν ότι η τυπική ετήσια επικράτεια μιας τοπικής ομάδας 25-50 ατόμων, που άλλαζε θέση ανά εποχή και διατηρούσε περιφερειακές συνδέσεις με άλλες ομάδες, ήταν περίπου 2.500 τετραγωνικά χιλιόμετρα».
Η μεγάλη διαφορά
Εδώ είναι που αρχίζουν να προκύπτουν οι διαφορές μεταξύ των Νεάντερταλ και των Homo sapiens. Οι περιοχές που ήταν πιο ευνοϊκές για τους Homo sapiens συνδέονταν καλύτερα μεταξύ τους από αυτές των Νεάντερταλ. Σύμφωνα με τη Μπερκ, η συνδεσιμότητα είναι κρίσιμης σημασίας, επειδή οι συνδεόμενοι πληθυσμοί σχηματίζουν δίκτυα, επιτρέποντας σε μέλη τους να μετακινούνται σε συμμαχικές ή συγγενικές ομάδες σε περίπτωση κλιματικών, οικολογικών ή δημογραφικών σοκ και κρίσεων.
«Τα δίκτυα αυτά λειτουργούν ως δίχτυ ασφαλείας» εξηγεί η Μπερκ. «Επιτρέπουν την ανταλλαγή πληροφοριών για πόρους και μεταναστεύσεις ζώων, τη δημιουργία συνεργασιών και την προσωρινή πρόσβαση σε άλλες περιοχές σε περίπτωση κρίσης».
Η Μπερκ ωστόσο τονίζει ότι αυτό δεν σημαίνει πως οι ομάδες των Νεάντερταλ δεν ήταν ικανές να διατηρούν συνδέσεις μεταξύ ομάδων. Αρχαιολογικά δεδομένα σχετικά με τη ροή αντικειμένων και άλλα στοιχεία δείχνουν πως και αυτοί είχαν τα δικά τους δίκτυα. Ωστόσο, σύμφωνα με τα μοντέλα, οι συνδέσεις τους ήταν σχετικά αδύναμες, ειδικά στην κεντρική και την ανατολική Ευρώπη.
Η έρευνα έδειξε επίσης πως η μεταβλητότητα/αλλαγή του κλίματος, ή το πόσο γρήγορα και απρόβλεπτα αλλάζουν οι συνθήκες, επηρέασε τους πληθυσμούς πιο πολύ από την ίδια, την «απόλυτη» θερμοκρασία ή την υγρασία και τις βροχοπτώσεις. «Η κλιματική μεταβλητότητα φαίνεται πως έπαιξε τεράστιο ρόλο. Οπότε αποδεικνύεται ότι οι άνθρωποι ήταν ευαίσθητοι στην περιβαλλοντική μεταβλητότητα σε όλη την ιστορία τους» προσθέτει.
Και πάλι όμως το κλίμα από μόνο του δεν μπορεί να εξηγήσει γιατί αφανίστηκαν οι Νεάντερταλ, καθώς τα απολιθώματα και τα αρχαιολογικά στοιχεία δείχνουν πως επιβίωσαν από προηγούμενους κύκλους παγετώνων.
Σύμφωνα με τη Μπερκ, οι Νεάντερταλ εξαφανίστηκαν λόγω ενός πολύπλοκου μείγματος παραγόντων που αλληλεπιδρούσαν μεταξύ τους και περιλαμβάνουν την αστάθεια του κλίματος, τη δημογραφική πίεση και την κοινωνική οργάνωση. Επίσης, είναι πιθανό οι συνδυασμοί των παραγόντων αυτών να ήταν διαφορετικοί σε κάθε περιοχή: Για παράδειγμα, η έρευνα έδειξε πως ο πληθυσμός των Νεάντερταλ στην Ευρώπη χωριζόταν σε δύο ομάδες, μία στη Δύση και μία στην Ανατολή. Στην ανατολική Ευρώπη η περιορισμένη συνδεσιμότητα μπορεί να είχε ως αποτέλεσμα την απομόνωση των πληθυσμών των Νεάντερταλ ενώ οι κλιματικές συνθήκες επιδεινώνονταν. Αντίθετα, στην Ιβηρική Χερσόνησο, οι περιοχές συνδέονταν καλύτερα, και αυτό μπορεί να επέτρεψε στους πληθυσμούς να επιβιώσουν περισσότερο.
Και πάλι, ωστόσο, η ιστορία μπορεί να μην είναι τόσο απλή: «Στις δυτικές περιοχές, η άφιξη του Homo sapiens μπορεί να έφερε επιπλέον πίεση, ειδικά για τους πληθυσμούς των Νεάντερταλ που ήταν ήδη δημογραφικά ευάλωτοι. Επειδή τα δύο είδη ήταν ικανά να αναπαράγονται μαζί, οι αλληλεπιδράσεις τους ήταν πιθανότατα πολύπλοκες, με ανταγωνισμό, περιστασιακές επιμειξίες και άλλες πληθυσμιακές δυναμικές διεργασίες» σημειώνει η Μπερκ.
Η Μπερκ θεωρεί ότι οι αρχαίες αυτές δυναμικές αντικατοπτρίζουν κάποιες από τις διαρκείς προκλήσεις που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα. «Η μετανάστευση υπήρχε πάντοτε, και καθοριζόταν από την κινητικότητα και τα δίκτυα των κοινωνιών. Ακόμα και σήμερα, παρά τις πολυπλοκότητες των συνόρων, τις πυκνότητες των πληθυσμών και τις κοινωνικές ανισότητες, οι άνθρωποι συνεχίζουν να μεταναστεύουν για τους ίδιους θεμελιώδεις λόγους: Για να βρίσκουν πιο ευνοϊκές περιοχές, να επανενωθούν με τους αγαπημένους τους και να ενταχθούν σε δίκτυα αμοιβαίας βοήθειας» σημειώνει η επιστήμονας.
«Πόλεμος πατήρ πάντων» και άλλοι παράγοντες
Τα στοιχεία των συγκρούσεων μεταξύ του είδους μας και των Νεάντερταλ, ωστόσο, εξακολουθούν να μελετώνται από τους επιστήμονες: Το συγκεκριμένο είδος (συγγενικό, με παράλληλη εξέλιξη, αλλά όχι απευθείας «πρόγονοι», αν και υπήρξαν επιμειξίες), δεν ήταν ακριβώς «ειρηνικό» – όπως «ειρηνικό» δεν είναι ούτε το δικό μας είδος. Οι Νεάντερταλ ήταν ικανοί μαχητές, πολύ επικίνδυνοι ως πολεμιστές: Κυνηγούσαν μεγάλα θηράματα σε ομάδες και διαφύλασσαν τις περιοχές τους. Η εδαφικότητα, η προστασία της περιοχής, είναι χαρακτηριστικό του ανθρώπινου είδους γενικότερα, και επίσης αξίζει να σημειωθεί πως συγκρούσεις για περιοχές παρατηρούνται και στους πιο κοντινούς μας συγγενείς, τους χιμπατζήδες. Ακόμη, ήταν μεγαλόσωμοι και μυώδεις, ενώ τα μεγάλα τους μάτια μάλλον τους έδιναν καλύτερη νυχτερινή όραση.
Όπως υπογραμμίζεται σε σχετικό δημοσίευμα του The Conversation, οι Νεάντερταλ είχαν πολλά κοινά χαρακτηριστικά με εμάς, και μοιράζονταν το 99,7% του DNA μας – και τα αρχαιολογικά ευρήματα δείχνουν ότι είχαν και πολλές ίδιες τάσεις. Γενικά, οι προϊστορικές μάχες ήταν συχνές: Πολλά απομεινάρια προϊστορικών ανθρώπων δείχνουν τραύματα από ρόπαλα στα κεφάλια, καθώς και στα χέρια (στο σημείο που προτάσσει κάποιος για να προστατευτεί), ενώ υπάρχει και τουλάχιστον ένα εύρημα με Νεάντερταλ που έχει τρυπηθεί στο στήθος από λόγχη. Η καλύτερη απόδειξη πως οι Νεάντερταλ ήταν καλοί πολεμιστές ήταν πως συνάντησαν το είδος μας και δεν αφανίστηκαν αμέσως- απεναντίας, τα στοιχεία δείχνουν ότι αντιστάθηκαν στην επέκταση του είδους μας για χιλιάδες χρόνια, κρατώντας την Ευρώπη και την Ασία, όπου ευημερούσαν, ενώ οι δικοί μας πρόγονοι άργησαν να βγουν από την Αφρική – οπότε λογικό συμπέρασμα είναι πως οι Νεάντερταλ εμπόδιζαν την επέκταση. Μάλιστα, περιοχή μεγάλης συνάντησης/ συνύπαρξης φαίνεται πως ήταν η Μέση Ανατολή, και αυτή πιθανότατα είχε άλλοτε συγκρουσιακό και άλλοτε πιο ειρηνικό χαρακτήρα.
Κάποια στιγμή, ωστόσο, το αδιέξοδο «έσπασε». Το γιατί έγινε αυτό δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί με βεβαιότητα. Σε «πολεμικό» επίπεδο ίσως έπαιξαν ρόλο τα εκηβόλα όπλα, που επέτρεψαν στους προγόνους μας να κάνουν ζημιά στους Νεάντερταλ και εξ αποστάσεως, αποφεύγοντας τις εκ του συστάδην συγκρούσεις, όπου οι Νεάντερταλ είχαν πλεονέκτημα. Επίσης, ίσως έπαιξαν ρόλο και οι καλύτερες τεχνικές κυνηγιού και συλλογής τροφής, που επέτρεψαν μεγαλύτερους πληθυσμούς και ως εκ τούτου αριθμητική υπεροχή στις αναμετρήσεις. Ακόμα και έτσι, ωστόσο, συνέχισαν να αντιστέκονται και, σε κάποιες περιπτώσεις, να αντεπιτίθενται. Σύμφωνα με δημοσίευμα του BBC, τα στοιχεία της ύπαρξής τους εξαφανίζονται περίπου 28.000 χρόνια πριν, επιτρέποντας την εξαγωγή κάποιων συμπερασμάτων όσον αφορά στο πότε αφανίστηκαν και οι τελευταίοι. Οι τελευταίοι τους θύλακες θεωρείται πως ήταν στην Ιβηρική, σε περιοχές όπως το Γιβραλτάρ, που είχε ιδιαίτερα μεγάλη πυκνότητα πληθυσμού.
