Έχετε αναρωτηθεί ποτέ πως θα ήταν η ζωή στην Ευρώπη πριν από 200.000 χρόνια; Ή πως θα ήταν η ζωή στην Ελλάδα πριν από 400.000 χρόνια; Πώς ήταν οι άνθρωποι τότε; Οι περιβαλλοντικές συνθήκες; Η διακεκριμένη Ελληνίδα παλαιοανθρωπολόγος και ακαδημαϊκός με ειδίκευση στην πρώιμη εξέλιξη του ανθρώπου, Κατερίνα Χαρβάτη, και η ομάδα της έχουν κάνει δυο ανακαλύψεις που έχουν ανατρέψει τα δεδομένα και έχουν φωτίσει πτυχές της προϊστορικής ζωής που μας ήταν άγνωστες.
Πριν από 400.00 χρόνια στην Ευρώπη άνθρωποι όπως εμείς, Homo sapiens δηλαδή, δεν υπήρχαν, o τύπος των ανθρώπων που υπήρχε ήταν πρόγονοι των Neanderthal. Οι Homo sapiens, σύμφωνα με την πρόσφατα ισχύουσα θεωρία, πρωτοεμφανίστηκαν πριν περίπου 300.000 χρόνια στην Αφρική και μετανάστευσαν στην Ευρώπη πριν από 45-50.000 χρόνια.
Στην Αθήνα και πιο συγκεκριμένα εντός της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών στεγάζεται το Ανθρωπολογικό Μουσείο που είναι ένα από τα παλαιότερα ανθρωπολογικά μουσεία στην Ευρώπη και φιλοξενεί ευρήματα που καλύπτουν επτά εκατομμύρια χρόνια ανθρώπινης εξέλιξης. Ανάμεσα στα ευρήματα που φυλάσσονται στο Μουσείο είναι και δυο κρανία που βρέθηκαν στο τέλος της δεκαετίας του 1970 στο σπήλαιο Απήδημα, δυτικά της Αερόπολης στη Μάνη. Τα κρανία αυτά έχουν τις ονομασίες Απήδημα 1 και Απήδημα 2 και επειδή βρέθηκαν με 15 εκ. απόσταση το ένα από το άλλο θεωρήθηκε πως ήταν ίδιας εποχής και ίδιου ανθρώπινου είδους, δηλαδή Neanderthal (Homo neanderthalensis).
Η Κατερίνα Χαρβάτη στα τέλη της δεκαετίας του 2010 επαναξιολόγησε τα δυο αυτά κρανία. Χάρη στην πρόοδο της επιστήμης μπόρεσε να εκμεταλλευτεί τις πιο σύγχρονες μεθόδους όπως CT scanning, 3D εικονική αποκατάσταση, χρονολόγηση με τη μέθοδο των σειρών ουρανίου και γεωμετρική μορφομετρία. Το Απήδημα 1 αποδείχθηκε από το σχήμα του πως τελικά ανήκει σε πρώιμους Homo sapiens και έχει ηλικία 210.000 χρόνων ενώ το Απήδημα 2 είναι νεότερο, 170.000 ετών, και ανήκει σε Neanderthal.
Αυτά τα ευρήματα είναι τεράστιας σημασίας για δυο λόγους. Καταρχάς, ενώ οι επιστήμονες θεωρούσαν, όπως προαναφέρεται, πώς οι Homo sapiens ήρθαν στην Ευρώπη πριν 45-50.000 χρόνια με το εύρημα Απήδημα 1 φαίνεται πως τελικά έφτασαν στην Ευρώπη πριν από 210.000 χρόνια, 150.000 χρόνια νωρίτερα!
Το δεύτερο και ακόμα πιο εντυπωσιακό συμπέρασμα είναι πως τα 2 διαφορετικά αυτά ανθρώπινα είδη, sapiens και Neanderthal, ζούσαν στην Ευρώπη, στα ίδια μέρη, στις ίδιες χρονικές περιόδους. Πιο συγκεκριμένα, μια πρώιμη ομάδα Homo sapiens έφτασε στην περιοχή της Ελλάδας από την Αφρική κατά τη διάρκεια μιας θερμής κλιματικής περιόδου. Αυτός ο πληθυσμός τελικά δεν κατάφερε να εδραιωθεί μόνιμα και εξαφανίστηκε. Σε μία επόμενη μετανάστευση από την Αφρική έφτασαν άλλοι πληθυσμοί Homo sapiens που τελικά εδραιώθηκαν. Επομένως, η θεωρία που έχουμε πως ο άνθρωπος εξελίχθηκε αυστηρά με την πάροδο του χρόνου από το ένα είδος στο επόμενο δεν ισχύει αλλά τα διαφορετικά είδη συνυπήρχαν και τελικά επικράτησαν οι sapiens. Αυτοί οι πληθυσμοί ζούσαν παράλληλα σε διαφορετικές ομάδες αλλά κάποιες φορές γινόντουσαν και επιμιξίες. Έτσι εξηγείται και το ότι περίπου το 1,5-2% του DNA των Ευρωπαίων προέρχεται από Neanderthal.
-Κυρία Χαρβάτη γιατί πιστεύετε πως τελικά επικράτησε ο Homo Sapiens; Ήταν τυχαίο ή οφειλόταν σε κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που διέθετε συγκριτικά με τον Neanderthal; Ποιες ήταν οι διαφορές των 2 αυτών ειδών;
Κ.Χ.: «Το ερώτημα αυτό αποτελεί θέμα μεγάλης επιστημονικής συζήτησης. Υπήρχαν διαφορές συμπεριφοράς μεταξύ των δύο ειδών που μάλλον έπαιξαν σημαντικό ρόλο. Για παράδειγμα οι πρώιμοι σύγχρονοι άνθρωποι είχαν πιο αποτελεσματικά κυνηγητικά όπλα, όπως τόξο και βέλη, που οι Νεάντερταλ δεν είχαν και που επέτρεπαν το κυνήγι όχι μόνο μεγάλων θηλαστικών, π.χ. ελαφιών, αλλά και μικρών θηραμάτων όπως π.χ. πουλιών και άλλων μικρών ζώων. Με αυτόν τον τρόπο οι sapiens κατάφεραν να διευρύνουν τις διατροφικές τους δυνατότητες και να μην εξαρτώνται μόνο από συγκεκριμένα θηράματα. Επιπλέον, φαίνεται ότι υπήρχαν και σημαντικές δημογραφικές διαφορές, δηλαδή οι sapiens ζουσαν σε μεγαλύτερες ομάδες με περισσότερα παιδιά. Οι διαφορές αυτές σε συνδυασμό με την επιδείνωση των κλιματικών συνθηκών, φαίνεται πως οδήγησαν στην εξαφάνιση των Νεάντερταλ και την υπερίσχυση των σύγχρονων ανθρώπων.»
Στη διάρκεια του Μέσου Πλειστόκαινου (δηλαδή περίπου 800 με 130 χιλιάδες χρόνια πριν σήμερα) η Ευρώπη περνούσε από συνεχείς κλιματικές διακυμάνσεις, με μεγάλες περιόδους παγετώνων να εναλλάσσονται με θερμότερα μεσοπαγετώδη διαστήματα. Η νότιες περιοχές της Ευρώπης είχαν πιο φιλικό κλίμα προς τον άνθρωπο και ως εκ τούτου στις περιόδους των παγετώνων η Ελλάδα αποτελούσε έναν τόπο “καταφύγιο” και ίσως αυτός να είναι και ένας από τους λόγους που τόσα σπουδαία βιοαρχαιολογικά ευρήματα έχουν ανακαλυφθεί στην χώρα μας, όπως και τα κρανία στο Απήδημα.
Στο λιγνιτορυχείο της Μεγαλόπολης, η διαδικασία εξόρυξης λιγνίτη έχει φέρει στο φως Πλειστοκαινικά ιζήματα που πάνε πίσω στο χρόνο εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια. Το 2013 στοχευμένη επιφανειακή έρευνα από την ομάδα της κ. Χαρβάτη σε συνεργασία με το Υπουργείο Πολιτισμού οδήγησε στην ανακάλυψη και ανασκαφή της θέσης Μαραθούσα 1, που είναι αρχαιότερη μέχρι στιγμής γνωστή αρχαιολογική θέση στην Ελλάδα, ηλικίας 430.000 ετών. Έτσι έγιναν πολύ σπουδαίες ανακαλύψεις μεταξύ των οποίων και τα αρχαιότερα ξύλινα εργαλεία στον κόσμο!
Πιο συγκεκριμένα, η ομάδα της κυρίας Χαρβάτη βρήκε πάνω από 2000 λίθινα και οστέινα εργαλεία σε συσχέτιση με απολιθώματα που μας έδωσαν μια πολύ σαφή και ολοκληρωμένη εικόνα για την ζωή στην Μεγαλόπολη πριν 430.000 χρόνια! Ανακαλύφθηκαν ενδείξεις ύπαρξης μικρών και μεγάλων θηλαστικών, πτηνών, αμφιβίων και ψαριών. Για παράδειγμα, στην περιοχή εντοπίσθηκαν τα απολιθώματα τουλάχιστον δύο ελεφάντων του εξαφανισμένου σήμερα είδους Paleolodoxon antiquus, ιπποπόταμων, ελαφιών, πιθήκων, αλεπούδων, αγριόγατας, νυμφίσας, κάστορα, βιδρών και άλλων ζώων. Τα οστά των ελεφάντων παρουσίασαν ίχνη κοπής από λίθινα εργαλεία, κάτι που αποδεικνύει ότι οι προϊστορικοί άνθρωποι έσφαζαν και κατανάλωναν αυτά τα ζώα. Επίσης, εντοπίσθηκαν φυτικά και άλλα οργανικά υπολείμματα –όπως σπόροι, γύρη και ξύλο διαφόρων ειδών (π.χ. γύρη από παπαρούνες και κομμάτια αρχαίων δέντρων, σκλήθρων και ιτιάς) συμπληρώνοντας την εικόνα για το πως θα έμοιαζε η ζωή στην περιοχή πριν από 430.000 χρόνια.
Η ομάδα της κυρίας Χαρβάτη συνέθεσε μια εικόνα που με όλα τα στοιχεία που βρέθηκαν στην Μαραθούσα, όλα εκτός από τον άνθρωπο καθώς δεν βρέθηκαν ανθρώπινα απολιθωμένα οστά. Η παρουσία του όμως επιβεβαιώνεται μέσα από την ανακάλυψη των εργαλείων που χρησιμοποιούσε. Είναι πραγματικά εντυπωσιακό πώς η βιοαρχαιολογία και άλλες σύγχρονες αρχαιολογικές επιστήμες μπορούν να μας υποδείξουν με ακρίβεια τις κλιματικές και οικολογικές συνθήκες που επικρατούσαν σε ένα τοπίο 430.000 χρόνια στο παρελθόν αποδεικνύοντας πως η συγκεκριμένη περιοχή λειτουργούσε ως “κιβωτός ζωής” κατά τις περιόδους των παγετώνων.
-Κυρία Χαρβάτη, άραγε μπορούμε να υποθέσουμε τι είδους άνθρωπος χρησιμοποιούσε τα εργαλεία αυτά; Ήταν Homo sapiens ή Neanderthal; Άλλο είδος;
Κ.Χ.: «Δεν ξέρουμε ακριβώς ποιό ανθρώπινο είδος, καθώς δεν βρήκαμε ανθρώπινα απολιθώματα στη θέση Μαραθούσα 1. Την περίοδο αυτή όμως, δηλ. πριν 430 χιλιάδες χρόνια, στην Ευρώπη ζούσε ο Homo heidelbergensis, που θεωρείται ο πρόγονος των Νεάντερταλ. Εικάζουμε ότι ίσως αυτό το είδος έζησε και στη Μεγαλόπολη, όμως δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι μέχρι να βρεθούν ανθρώπινα κατάλοιπα.»
Τα ξύλινα εργαλεία που ανακαλύφθηκαν ήταν 2 κομμάτια ξύλου που κατάφεραν να συντηρηθούν λόγω του ότι στην περιοχή υπήρχε μια αρχαία λίμνη και ως εκ τούτου το έδαφος είχε μεγάλη υγρασία. Το μεγαλύτερο είναι περίπου 80εκ. και είναι ξύλο από σκλήθρο με σημάδια επεξεργασίας προκειμένου να λειτουργήσει ως εργαλείο, αλλά και σημάδια φθοράς από την χρήση που μάλλον ήταν για σκάψιμο ή για αφαίρεση φλοιού δέντρου. Το μικρότερο είναι μόνο 5,5εκ. και είναι από ξύλο ιτιάς. Φαίνεται πως έχει υποστεί επεξεργασία από άνθρωπο, αλλά η χρήση του δεν είναι επιβεβαιωμένη καθώς δεν έχει ξαναβρεθεί παρόμοιο εργαλείο και έχει κάνει μεγάλη εντύπωση το μικρό του μέγεθος.
Επίσης, ανακαλύφθηκε ένα ακόμα ξύλινο κομμάτι μεγαλύτερο από κορμό σκλήθρου με βαθιές αυλακώσεις οι οποίες δεν αποδίδονται σε ανθρώπινη επεξεργασία. Η καθηγήτρια Χαρβάτη είπε πως αυτές έγιναν από κάποιο μεγάλο σαρκοφάγο ζώο, ίσως από μια αρκούδα. Αυτή η διάκριση με εντυπωσιάζει πολύ, πως δηλαδή οι επιστήμονες έχουν την ικανότητα να διακρίνουν αν η επεξεργασία του ξύλου οφείλεται σε άνθρωπο ή σε ζώο. Όταν αναλογίζεται κανείς πως στην ανασκαφή βρέθηκαν 144 ξύλινα στοιχεία και από αυτά μόνο 2 αποφάνθηκαν οι επιστήμονες με βεβαιότητα ότι ήταν εργαλεία δεν μπορεί παρά να θαυμάσει την εργασία και την ακρίβειά με την οποία αυτή γίνεται.
–Κυρία Χαρβατη με ποιες επιστημονικές τεχνικές γίνεται η μελέτη των εργαλείων και πως τα διαχωρίζουν από τα απλά κομμάτια ξύλου ; και ποια σημάδια λειτουργούν ως ένδειξη πως κάποιο εύρημα ίσως έχει υποστεί ανθρώπινη επεξεργασία;
Κ.Χ.: «Όλα τα κομμάτια ξύλου που συλλέχθηκαν κατά τη διάρκεια της ανασκαφής αποθηκεύτηκαν σε δοχεία με αποσταγμένο νερό, μέσα σε ψυγεία βιομηχανικού τύπου μέχρι να γίνει η μελέτη τους, έτσι ώστε να μπορέσουν να διατηρηθούν άθικτα. Μελετήθηκαν στο εργαστήριο με μικροσκόπιο σε υψηλή μεγέθυνση και με τη χρήση αξονικής τομογραφίας, έτσι ώστε να εντοπισθούν ίχνη ανθρώπινης επεξεργασίας: σημάδια κοπής και αφαίρεσης μικρών κλαδιών, λείανση ρόζων, αφαίρεση του φλοιού κτλ, καθώς και ίχνη χρήσης. Από τα 144 ξύλινα αντικείμενα που εξετάστηκαν με αυτόν τον τρόπο δύο αναγνωρίστηκαν με βεβαιότητα ως εργαλεία, τα δύο που δημοσιεύσαμε πρόσφατα. Εντοπίσαμε και άλλα πέντε πιθανά εργαλεία, όμως δεν τα δημοσιεύσαμε με λεπτομέρεια στο άρθρο μας.»
-Επίσης πως κάτι τόσο στοιχειώδες όπως η γύρη και η σπόροι διατηρήθηκαν για 400.000 χρόνια μέσα σε υγρό υπέδαφος;
Κ.Χ.: «Οι συνθήκες του εδάφους στη Μαραθούσα 1 είναι πραγματικά μοναδικές καθώς επιτρέπουν την διατήρηση των πολύ ευαίσθητων αυτών οργανικών καταλοίπων, που σε πιο συνηθισμένες συνθήκες δεν διατηρούνται, και ως εκ τούτου είναι πάρα πολύ σπάνια στο αρχαιολογικό αρχείο. Στην συγκεκριμένη περίπτωση, η συνθήκες ταφής σε υγρό έδαφος στα ρηχά της παλαιο-λίμνης επέτρεψαν αυτη την τόσο ασυνήθιστη διατήρηση, που μας επιτρέπει να δούμε άγνωστες πτυχές της συμπεριφοράς των προϊστορικών ανθρώπων, όπως τα ξύλινα εργαλεία που χρησιμοποιούσαν, αλλά και να ανασυνθέσουμε με μεγάλη ακρίβεια το παλαιοπεριβάλλον και το οικοσύστημα πριν 430 χιλιάδες χρόνια.»
-Τέλος, κυρία Χαρβάτη, έχετε κάτι που θα θέλατε να πείτε ή να συμβουλέψετε τη νέα γενιά που ενδιαφέρεται να μαθαίνει για τις ανακαλύψεις που μας βοηθούν να καταλάβουμε καλύτερα το παρελθόν;
Κ.Χ.: «Για μένα το πιο σημαντικό είναι να γνωρίζουν οι νέοι την σημαντικότητα της ιστορίας και προ-ιστορίας του τόπου μας και του ανθρώπου γενικότερα. Μας δίνει προοπτική για την ζωή μας σήμερα και στο μέλλον, προσφέροντας πολύτιμες, μοναδικές πληροφορίες για το πως οι άνθρωποι κατάφεραν να επιζήσουν – ‘η όχι – σε πολύ αντίξοες συνθήκες και να ανταποκριθούν σε μεγάλες δυσκολίες και προκλήσεις, όπως για παράδειγμα στις μεγάλες κλιματικές αλλαγές του Πλειστοκαίνου.»
