Η δημόσια συζήτηση για την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) και τις καινοφανείς, για την ιστορική πορεία του ανθρώπου, δυνατότητες δημιουργικότητας τις οποίες προσφέρει στον σύγχρονο πολιτισμό, αποτελεί ενδεχομένως τη σοβαρή ένδειξη μιας βαθιάς αγωνίας στην προσπάθειά μας, ως έλλογα όντα, να κατανοήσουμε τι απομένει αδιαπραγμάτευτα ανθρώπινο μέσα σε έναν κόσμο που αυτοματοποιείται ολοένα και περισσότερο και μιμείται πολλές από τις εκφάνσεις της δικής μας εμπειρίας.
Η ΤΝ αποτελεί ταυτόχρονα ένα ιστορικό σημείο αναφοράς για την τεχνολογική πρόοδο αλλά κι ένα σημάδι οντολογικής και υπαρξιακής αμηχανίας. Τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, προϊόντα μιας -αφάνταστης πριν μερικά χρόνια- υπολογιστικής ισχύος, παράγουν κείμενα που μιμούνται την ανθρώπινη εκφορά του λόγου με τρόπο αξιοσημείωτα πειστικό, σαν να περιγράφουν αληθινές εμπειρίες, τις οποίες όμως ποτέ δεν έζησαν! Μπορεί τούτη η αλχημεία της υπολογιστικής μηχανής να γεννήσει κάτι που να ανασαίνει ως τέχνη; Μπορεί η Τεχνητή Νοημοσύνη να γράψει ποίηση;
Το ερώτημα αυτό παύει να είναι μια άσκηση σε θεωρητικό επίπεδο, αποκτά στις μέρες μας ιδιαίτερη βαρύτητα ενεργώντας σαν μια ρωγμή μέσα στο σύστημα του πολιτισμού μας, η οποία μας αναγκάζει να επανεξετάσουμε ακόμα και τα αυτονόητα. Τι ονομάζουμε και τι είναι τέχνη πια; Τι εννοούμε όταν μιλούμε για τη γλώσσα και τη χρήση της σε λογοτεχνικό επίπεδο; Και τελικά, τι σημαίνει να βιώνεις τον κόσμο και να τον μεταποιείς από συνείδηση σε λόγο; Διότι το ερώτημα δεν αφορά την τεχνολογία ή τη χρήση και τις δυνατότητες της τεχνολογίας, αλλά την ίδια την ανθρώπινη εμπειρία, την αλήθεια της σχέσης μας με τον κόσμο, τη συνείδηση που εξωτερικεύεται στην προσπάθεια του ανθρώπου να επικοινωνήσει με τον συνάνθρωπό του.
Εν προκειμένω, και στη βάση του ερωτήματος που τέθηκε, η ποίηση δεν είναι απλώς μια σειρά από λέξεις σε στίχους, δεν είναι προτάσεις αραδιασμένες χωρίς να φέρουν το πολύτιμο στοιχείο της ανθρώπινης ουσίας που αισθάνεται το βάρος της ύπαρξής της. Είναι η πνευματική συμπύκνωση μιας εσωτερικής κατάστασης. Είναι η απόπειρα να αποτυπωθεί το άρρητο με λέξεις πολύ προσεκτικά επιλεγμένες. Είναι το ακατέργαστο συναίσθημα που παλεύει με μανία να αποκτήσει μορφή ώστε να εξιλεωθεί. Είναι η μνήμη, είναι η απώλεια, είναι η χαρά, είναι η αγωνία. Η ποίηση είναι μια πράξη βαθιά ανθρώπινη γιατί γεννιέται από την εμπειρία του να ζει κάποιος μέσα στον κόσμο την ίδια στιγμή που ο κόσμος ζει μέσα σ’ αυτόν.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη, όσο εξελιγμένη κι αν είναι, δεν ζει. Δεν αισθάνεται. Δεν θυμάται. Δεν νοσταλγεί. Δεν αγαπά ούτε μισεί. Απλώς επεξεργάζεται. Αυτή όμως η δυνατότητα επεξεργασίας έχει φτάσει σε επίπεδα που επιτρέπουν στην ΤΝ να παράγει ποιήματα με δομική αρτιότητα, με ρυθμό, με ομοιοκαταληξία, με εικόνες που μοιάζουν πρωτότυπες. Τα γλωσσικά μοντέλα έχουν εκπαιδευτεί σε τεράστιες βάσεις δεδομένων, έχουν «διαβάσει» χιλιάδες ποιητές, έχουν μάθει μοτίβα, σχήματα λόγου, μεταφορές και παρομοιώσεις. Μπορούν να μιμηθούν ύφος, να προσαρμόσουν λεξιλόγιο, να δημιουργήσουν στίχους που συχνά εντυπωσιάζουν. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι γράφουν ποίηση, σημαίνει απλώς ότι παράγουν ποιητικό κείμενο.
Η διαφορά είναι λεπτή αλλά τρομακτικά ουσιώδης. Η ΤΝ μπορεί να συνθέσει έναν στίχο που «μοιάζει» με ποίηση, αλλά από τον στίχο αυτό απουσιάζει το κίνητρο για τη δημιουργία του. Δεν υπάρχει μέσα του μια εμπειρία που ζητά να εκφραστεί, δεν υπάρχει αγωνία, δεν υπάρχει εκείνη η φλόγα που καίει τον άνθρωπο που ζητά λύτρωση μέσα από την έκφραση, που αγωνιωδώς αναζητά να επουλώσει την πληγή καλύπτοντάς την επιμελώς με τις μοναδικές εκείνες λέξεις που ταιριάζουν απόλυτα στην ψυχή του, όπως ταιριάζει το γάντι στο χέρι του. Υπάρχει μόνο ένα στατιστικό μοτίβο που αναζητά την επόμενη πιθανή λέξη. Η ποίηση όμως δεν είναι πιθανότητα, είναι μια συζήτηση με το αναπάντεχο, είναι μια ρήξη με το αυτονόητο, είναι η στιγμή που η γλώσσα ξεφεύγει από το αναμενόμενο και γίνεται αποκάλυψη.
Η ανθρώπινη δημιουργικότητα δεν απειλείται από την ΤΝ, τουλάχιστον όχι τη χρονική περίοδο που συντάσσονται αυτές οι γραμμές, αντίθετα, μπορεί να ενισχυθεί από αυτή. Η Τεχνητή Νοημοσύνη λειτουργεί ήδη ως εργαλείο έμπνευσης αφού μπορεί να λειτουργήσει συνθετικά και συνδυαστικά ανοίγοντας νέες, κι απρόσμενες ίσως, διαδρομές σε έναν κόσμο που διψά ακόρεστα για εναλλακτικούς και νέους τρόπους έκφρασης. Μπορεί να γίνει ο «συνομιλητής» που δεν κουράζεται ποτέ σαν σπινθήρας που ενεργοποιεί τη φαντασία. Σε αυτό το πλαίσιο, η ΤΝ δεν αντικαθιστά τον ποιητή αλλά τον συνοδεύει στο αγωνιώδες, και μοναχικό συνήθως, μονοπάτι της λογοτεχνικής δημιουργίας. Η τεχνολογική πορεία και οι εξελίξεις δείχνουν ότι η σχέση ανθρώπου και υπολογιστικής μηχανής στην τέχνη θα γίνει όλο και πιο σύνθετη. Ίσως στο μέλλον να μιλάμε για υβριδικές μορφές δημιουργίας στις οποίες ο άνθρωπος να θέτει το κανονιστικό πλαίσιο, ανάλογα με το βίωμά του, και η ΤΝ να το επεξεργάζεται, να το διαμορφώνει και τελικά να του το επιστρέφει ως νέο υλικό προς ζύμωση και μορφοποίηση. Κι ίσως, τελικά, αυτό να είναι το ουσιώδες, όχι δηλαδή αν η μηχανή θα μάθει να μιμείται την ποίηση, αλλά αν ο άνθρωπος ξεχάσει γιατί τη γράφει.
Κώστας Θερμογιάννης
