Το ζήτημα που προέκυψε προσφάτως με το εξεταζόμενο διδαγμένο κείμενο στις πανελλαδικές εξετάσεις του μαθήματος των Αρχαίων Ελληνικών αποκαλύπτει τον θόρυβο που μπορούν να προκαλέσουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ιδίως όταν χρησιμοποιούνται ως μέσα βιαστικών παρεμβάσεων.
Με ανάρτησή του, ο κ. Βασίλειος Μπετσάκος, φιλόλογος και μεταφραστής των Ηθικών Νικομαχείων του Αριστοτέλη, μολονότι εξηγεί εν πρώτοις ότι «το “ἐν αὐτοῖς” είναι προφανώς ουδετέρου γένους και αναφέρεται αποκλειστικά στις επιθυμίες και τις οργές (και όχι στα συναλλάγματα και τα δεινά της προηγούμενης περιόδου)», επισημαίνει καταληκτικά ότι «φυσικά η φιλοσοφική ιδέα που τεκμηριώνει ο Αριστοτέλης στην ευρύτερη ενότητα είναι ο εμπράγματος χαρακτήρας της ηθικής, η άμεση σύνδεση των αρετών και των κακιών με παγιωμένες συμπεριφορές και πράξεις.
Με το δεδομένο αυτό, ένας μαθητής που συνέδεσε το “ἐν αὐτοῖς” και με τα τέσσερα πεδία αναφοράς (συναλλάγματα, δεινά, επιθυμίες, οργές) δεν σφάλλει φιλοσοφικά, παρά μόνο μορφολογικά». Η διάκριση μεταξύ «φιλοσοφικού» και «μορφολογικού» σφάλματος, αδόκιμη, αδικεί τόσο τον Αριστοτέλη, ο οποίος είναι πράγματι «λεπτολόγος» (παρά τον αντίθετο ισχυρισμό του κ. Μπετσάκου), όσο και τα μέλη της Κεντρικής Εξεταστικής Επιτροπής, τα οποία ενέκριναν και έθεσαν το θέμα Α1.β.i, ήτοι: «ἐν αὐτοῖς ἀναστρέφεσθαι: Σε ποιες λέξεις-φράσεις του αρχαίου κειμένου αναφέρεται η αντωνυμία αὐτοῖς;».
Πρώτον, το «ἐν αὐτοῖς» δεν είναι ουδετέρου γένους, όπως γράφει ο κ. Μπετσάκος· ουδετέρου γένους είναι το αὐτοῖς, και αυτό δεν «αναφέρεται στις επιθυμίες και τις οργές», οι οποίες είναι θηλυκού γένους, αλλά συγκεντρώνει, ως επαναληπτική αντωνυμία, τις φράσεις «τὰ περὶ τὰς ἐπιθυμίας» και «τὰ περὶ τὰς ὀργάς»· αυτή (και μόνο) είναι η σωστή απάντηση.
Δεύτερον, το να θεωρηθεί, επί τη βάσει της ανωτέρω διάκρισης του κ. Μπετσάκου, ότι το «αὐτοῖς» μπορεί να αναφέρεται και στις φράσεις «τὰ ἐν τοῖς συναλλάγμασι» και «τὰ ἐν τοῖς δεινοῖς» (όχι στα «δεινά» και στα «συναλλάγματα», όπως γράφει ο κ. Μπετσάκος· ο λόγος του Αριστοτέλη δεν είναι για τα πράγματα αλλά για τις πράξεις των ανθρώπων), τα οποία απαντώνται ανωτέρω στο αριστοτελικό κείμενο, απαμακρύνει από την ορθή, φιλοσοφική (τι άλλο;) κατανόηση του κειμένου.
Με τον βίο ενός ανθρώπου διαπλέκονται περιστάσεις συναλλαγών, περιστάσεις φόβου, και περιστάσεις που εμπλέκουν τις επιθυμίες και τον θυμό· οι πρώτες μπορούν να ασκήσουν τον άνθρωπο στη δικαιοσύνη (ένας άνθρωπος που δεν συναλλάσσεται καθόλου δεν είναι ούτε άδικος ούτε δίκαιος), οι δεύτερες μπορούν να τον ασκήσουν στην ανδρεία (ένας άνθρωπος που δεν έρχεται αντιμέτωπος με επικίνδυνα περιστατικά δεν είναι ούτε δειλός ούτε ανδρείος), ενώ οι τρίτες καθιστούν τους ανθρώπους εγκρατείς ή ακόλαστους (ως προς τις επιθυμίες τους) και πράους ή οργίλους (ως προς τον θυμό τους). Ένας άνθρωπος «αναστρέφεται» (το ρήμα ἀναστρέφομαι, στη μέση φωνή, σημαίνει κυριολεκτικά ‘πηγαίνω και εγκαθίσταμαι κάπου’), δηλαδή εθίζεται, σε διαφορετικές αρετές ανάλογα με τις διαφορετικές περιστάσεις του βίου.
Η σαφής διάκριση των αρετών (δικαιοσύνη, ανδρεία, σωφροσύνη κ.α.) αποτελεί θεμελιώδες συστατικό της ηθικής φιλοσοφίας του Αριστοτέλη, στην κατανόηση της οποίας πρέπει να στοχεύει το διδαγμένο κείμενο ¾ σε αντίθεση με τη διάκριση του «φιλοσοφικού» από το «μορφολογικό», η οποία συντηρεί τη διάκριση μεταξύ αρχαιογνωσίας και αρχαιογλωσσίας που τόσο έχει υποβιβάσει την αρχαιομάθεια στις Φιλοσοφικές Σχολές της χώρας.
Παντελής Γκολίτσης
Αναπληρωτής Καθηγητής Αρχαίας και Μεσαιωνικής Φιλοσοφίας
Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης
