Αρχαιολόγοι ανακάλυψαν μία μικρή μολύβδινη πλάκα κάτω από μια πλατεία στην πόλη Χέερλεν της Ολλανδίας η οποία μας προσφέρει ένα απρόσμενο παράθυρο στον σκοτεινό κόσμο της αρχαίας μαγείας στα βόρεια σύνορα της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.
Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης αποκρυπτογράφησαν την επιγραφή στο αντικείμενο ηλικίας 1.800 ετών, αναγνωρίζοντάς το ως έναν σπάνιο κατάδεσμο από τη ρωμαϊκή επαρχία της Κάτω Γερμανίας. Η Κάτω Γερμανία, (Germania Inferior), ήταν ρωμαϊκή επαρχία από το 85 μ.Χ. έως ότου η επαρχία μετονομάστηκε σε Γερμανία Δεύτερη (Germania Secunda) τον 4ο αιώνα, στη δυτική όχθη του Ρήνου, που συνορεύει με τη Βόρεια Θάλασσα.
Σε αντίθεση με τις περισσότερες πλάκες με κατάρες που έχουν βρεθεί στη βόρεια Ευρώπη, αυτή η πλάκα δεν ήταν γραμμένη στα λατινικά (tabella defixionis, defixio). Το κείμενό της είχε συνταχθεί στα αρχαία ελληνικά (κατάδεσμος) και ακολουθεί μια μαγική φόρμουλα αιγυπτιακού τύπου — μια λεπτομέρεια που καθιστά το εύρημα ιδιαίτερα σημαντικό για την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο οι τελετουργικές πρακτικές διαδίδονταν σε όλη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.
Αρχαία κατάρα γραμμένη στα ελληνικά από το ρωμαϊκό Κοριοβάλλουμ
Η πινακίδα ανακαλύφθηκε σε πηγάδι κατά τη διάρκεια ανασκαφών στο Χέερλεν, έναν ολλανδικό δήμο που βρίσκεται στη θέση του πρώην ρωμαϊκού στρατιωτικού οικισμού Coriovallum. Οι αρχαιολόγοι βρήκαν το μολύβδινο αντικείμενο μέσα σε έναν λάκκο κάτω από την πλατεία του δημαρχείου της πόλης, τη Rathausplatz.
Roman Soldiers Tomb from Year Zero Discovered.
— Ancient Hypotheses (@AncientEpoch) December 13, 2024
Archaeologists have made a groundbreaking discovery in Heerlen, Netherlands, uncovering a 2,000-year-old tomb belonging to a Roman soldier named Flaccus. This significant find, provides the earliest evidence of Roman settlement in… pic.twitter.com/aYr4zMXwjs
Με διαστάσεις μόλις 9,3 επί 4,8 εκατοστά, το εύρημα είναι μικρό σε μέγεθος, αλλά η επιγραφή του μεταφέρει ένα σύνθετο τελετουργικό μήνυμα. Σύμφωνα με τον Δρ. Ρόντνεϊ Aστ, ακαδημαϊκό διευθυντή του Ινστιτούτου Παπυρολογίας του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης η πλάκα χρησίμευε για την επίκληση θεών και δαιμόνων με σκοπό να βλάψει, να περιορίσει ή να «δεσμεύσει» έναν αντίπαλο.
Τέτοιες πλάκες ήταν γνωστές στα λατινικά ως defixiones και στα ελληνικά ως κατάδεσμοι.
Ο κατάδεσμος (αρχαία μαγική επωδός ή κατάρα) είναι γραπτό ξόρκι της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας, συνήθως χαραγμένο σε μολύβδινη πινακίδα. Σκοπός του ήταν να «δέσει» τη βούληση, το σώμα ή τις ενέργειες ενός αντιπάλου, επικαλούμενος χθόνιες θεότητες. Για να ενεργοποιηθούν και να φτάσουν στα χθόνια πνεύματα, οι πινακίδες τοποθετούνταν σε βαθιά και σκοτεινά σημεία. Τέτοια ήταν οι τάφοι, τα πηγάδια, οι πηγές, τα ιερά, τα λουτρά και οι δεξαμενές νερού.
Στον ρωμαϊκό κόσμο, αυτά τα αντικείμενα συχνά θάβονταν αφού πρώτα χαράσσονταν πάνω τους ξόρκια που στόχευαν δικαστικούς αντιπάλους, αθλητικούς ανταγωνιστές, επιχειρηματικούς εχθρούς ή ερωτικούς αντιζήλους.
Ελληνικά στο βορειότερο άκρο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας
Αυτό που κάνει την πλάκα του Χέερλεν ξεχωριστή είναι η γλώσσα και το ύφος της. Οι πινακίδες κατάρας που έχουν βρεθεί στη βόρεια Ευρώπη είναι συνήθως γραμμένες στα λατινικά. Αυτό το αντικείμενο, όμως, περιέχει μια επίκληση στα αρχαία ελληνικά, διαμορφωμένη από αιγυπτιακές μαγικές παραδόσεις.
Η επιγραφή εξετάστηκε στο Ινστιτούτο Παπυρολογίας του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης με τη χρήση της τεχνικής Reflectance Transformation Imaging (RTI). Η μέθοδος αυτή βασίζεται σε πολλαπλές φωτογραφίες της πλάκας κατάρας οι οποίες τραβήχτηκαν υπό ποικίλες συνθήκες φωτισμού και στην συνέχεια συνδυάστηκαν ψηφιακώς με έναν υπολογιστή σε μια ενιαία εικόνα με ρυθμιζόμενο φωτισμό για να επισημανθούν οι λεπτομέρειες της επιφάνειας και να γίνουν πιο ευανάγνωστες.
Η ανάλυση αποκάλυψε τρεις διαφορετικές ομάδες συμβόλων πάνω στην πινακίδα. Ένα τμήμα περιέχει την ελληνική επίκληση. Ένα άλλο περιλαμβάνει τρία μαγικά σύμβολα, γνωστά ως χαρακτήρες. Ο Δρ. Ρόντνεϊ Aστ, υποστηρίζει ότι αυτά τα σύμβολα πιθανότατα λειτουργούσαν ως τρόπος μεταφοράς του μηνύματος της κατάρας σε υπερφυσικές δυνάμεις.
Στη συνέχεια, η πλάκα αναφέρει τα ονόματα δύο ανδρών στα λατινικά και δύο γυναικών στα ελληνικά, όλοι περιγραφόμενοι ως δούλοι. Όπως δήλωσε ο Aστ: «Η πλάκα χρησίμευε είτε ως κατάρα εναντίον αυτών των τεσσάρων δούλων είτε ως κατάρα εκ μέρους τους εναντίον ενός άλλου ανώνυμου προσώπου».
Για τη Δρ. Γιούλια Λουγκοβάγια, ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Παπυρολογίας του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης, αυτός ο συνδυασμός εγείρει μια ενδιαφέρουσα πιθανότητα. Αναφέρει ότι μία από τις γυναίκες μπορεί να ήταν η συγγραφέας της επιγραφής, ίσως φέρνοντας μαζί της γνώσεις τέτοιων τελετουργικών πρακτικών από τη Ρωμαϊκή Αίγυπτο.
Στον πολιτισμό του Νείλου, η μαγεία διαδραμάτιζε σημαντικό ρόλο. Ορισμένες πρακτικές, ιδιαίτερα όσες σχετίζονταν με προστασία και θεραπεία, ήταν επίσημα αποδεκτές και αποτελούσαν μέρος της θρησκευτικής ζωής. Άλλες, όμως, που στόχευαν στην προώθηση προσωπικών συμφερόντων εις βάρος άλλων, εφαρμόζονταν πιο μυστικά. Κατά τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες, παραδόσεις από την Εγγύς Ανατολή, την Αίγυπτο, τον ιουδαϊκό κόσμο και περιστασιακά ακόμη και τον χριστιανισμό συγχωνεύθηκαν σταδιακά και διαδόθηκαν σε όλη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία — μια εξέλιξη που το εύρημα του Χέερλεν αναδεικνύει με εντυπωσιακό τρόπο.
Η υπόθεση της Λουγκοβάγια δεν μπορεί να αποδειχθεί, αλλά ταιριάζει στην πολιτιστική πολυπλοκότητα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, όπου οι σκλάβοι, οι στρατιώτες, οι έμποροι και οι αξιωματούχοι μετακινούνταν σε τεράστιες αποστάσεις, κουβαλώντας μαζί τους γλώσσες, θρησκευτικές πεποιθήσεις αλλά και ιδιωτικές τελετουργίες.
Η πινακίδα αναμένεται να εκτεθεί στο Μουσείο του Χέερλεν. Παράλληλα, οι ερευνητές του Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης θα δημοσιεύσουν την αποκρυπτογραφημένη επιγραφή σε επιστημονική μελέτη, καθιστώντας το αντικείμενο διαθέσιμο για περαιτέρω έρευνα γύρω από την αρχαία μαγεία, τη δουλεία, τις μετακινήσεις των πληθυσμών και τις θρησκευτικές ανταλλαγές σε ολόκληρη τη ρωμαϊκή αυτοκρατορία.
