Στις φυλακές του Δομοκού και στο γραφείο του αρχιφύλακα των φυλακών συνέβη πρόσφατα ένα πρωτοφανές, περίεργο έγκλημα. Ένας ισοβίτης, παρουσία μόνο του αρχιφύλακα, πυροβόλησε και σκότωσε έναν άλλον ισοβίτη, με εκδοχές που γεννούν ερωτηματικά. Κατά του πρώτου και του αρχιφύλακα ασκήθηκαν ποινικές διώξεις και κρατούνται προσωρινά, ενώ διεξάγεται τακτική ανάκριση για τη διακρίβωση των συνθηκών του εγκλήματος.
Το περιστατικό αυτό μου δίνει την αφορμή να ασχοληθώ με το τι συμβαίνει στις φυλακές και το σωφρονιστικό σύστημα της χώρας μας.
Παγκοσμίως, σε όλες τις φυλακές, η διαβίωση ενός εγκλείστου δεν είναι ειδυλλιακή, ενώ σε κάποιες είναι εφιαλτική. Ενδεχομένως οι συνθήκες κράτησης σε ορισμένες ελληνικές φυλακές να είναι από τις καλύτερες, και αυτός είναι ο λόγος που πολλοί αλλοδαποί εγκληματίες επιδιώκουν να κρατούνται στις ελληνικές φυλακές, παρά να εκδοθούν.
Οι φυλακές της Κέρκυρας και των Διαβατών θεωρούνται σκληρές, ενώ οι φυλακές Κορυδαλλού προβληματικές, καθώς βρίσκονται εντός πυκνοκατοικημένης περιοχής και σχεδιάζεται να μεταφερθούν στον Ασπρόπυργο.
Στη χώρα μας λειτουργούν 30 σωφρονιστικά καταστήματα, που διακρίνονται σε φυλακές κλειστού τύπου, αγροτικές φυλακές και φυλακές ειδικής κατηγορίας κράτησης (νέων, γυναικών, ψυχιατρικές), τα περισσότερα σε σύγχρονες εγκαταστάσεις. Ήδη σχεδιάζεται η κατάργηση 4 φυλακών και η ίδρυση 9, με πρόσληψη 650 μελών σωφρονιστικού προσωπικού.
Οι φυλακές βρίσκονται σε διάφορες περιοχές της χώρας, αλλά για κάποιες που είναι κοντά σε αστικές περιοχές, οι κάτοικοι ζητούν την απομάκρυνσή τους. Για τις συνθήκες κράτησης στις φυλακές, η χώρα μας έχει καταδικαστεί 6 φορές από το ΕΔΑΔ για παραβίαση των άρθρων 11 και 13 της ΕΣΔΑ.
Οι ελληνικές φυλακές έχουν χωρητικότητα για 12.500 κρατουμένους, αλλά πολλές φορές υπάρχει υπερπληθυσμός, κυρίως από αλλοδαπούς, κάτι που είναι δύσκολο να διαχειριστεί και δημιουργεί προβλήματα στις συνθήκες κράτησής τους.
Κάθε πτέρυγα των φυλακών φιλοξενεί κατηγορίες κρατουμένων και αποτελεί μια κλειστή κοινωνία με δικούς της κανόνες και δικό της κώδικα τιμής. Σε κάθε πτέρυγα υπάρχει μεταξύ των κρατουμένων το δικό της «boss», μια άτυπη αλλά ισχυρή παρουσία, με αναγνώριση από τη διεύθυνση των φυλακών.
Σύμφωνα με στοιχεία του 2016, κάθε κρατούμενος στοιχίζει 10.287 ευρώ τον χρόνο· σαφώς σήμερα πολύ περισσότερα. Αν όμως ο κρατούμενος διαθέτει χρήματα, απολαμβάνει κάποιας ειδικής μεταχείρισης, ενώ κάποιοι «άρχοντες» του υποκόσμου συνεχίζουν την εγκληματική δραστηριότητα από τις φυλακές.
Η διεύθυνση των φυλακών και οι σωφρονιστικοί υπάλληλοι αντιμετωπίζουν προβλήματα στις σχέσεις τους με τους κρατουμένους. Κατά καιρούς συμβαίνουν παρατράγουδα και κάποιοι φύλακες έχουν υποστεί ώσμωση από τους κρατουμένους.
Κάποιοι καταδικασθέντες, ιδίως επώνυμοι, εκτίουν την ποινή τους στο σπίτι τους με «βραχιολάκι». Το πρόβλημα είναι οι αλλοδαποί εγκληματίες, που είναι σκληροί και πρέπει, με την έκτιση της ποινής, να απελαύνονται.
Το σωφρονιστικό μας σύστημα επιτρέπει την εργασία στις φυλακές, με ευεργετικό υπολογισμό στον χρόνο κράτησης, και χορηγεί άδειες εξόδου στους φυλακισμένους, ακόμη και σε καταδικασμένους σε ισόβια.
Όλοι οι φυλακισμένοι, όταν συμπληρώσουν κάποια χρόνια κράτησης, ακόμη και με ευεργετικό υπολογισμό, αν δείξουν -με πιστοποίηση του διευθυντή των φυλακών- καλή διαγωγή, αποφυλακίζονται υπό όρο, ανάλογα με το ύψος της ποινής. Οι καταδικασθέντες σε ισόβια κάθειρξη απολύονται στα 16 χρόνια έκτισης. Με πρόσφατο νόμο το όριο αυξήθηκε στα 20 χρόνια, αλλά αυτό ισχύει για εγκλήματα που διαπράττονται μετά τη θέσπιση του νόμου.
Σύμφωνα με τη νομολογία των δικαστηρίων, η ισόβια κάθειρξη εκτίεται άπαξ. Όταν έχει επιβληθεί στον ίδιο πολλές φορές ισόβια κάθειρξη, τότε οι ποινές εκτελούνται μαζί, με αποτέλεσμα ο καταδικασμένος πολλάκις σε ισόβια να μπορεί να απολυθεί υπό όρο στα 16 χρόνια.
Σαφώς, η δυνατότητα αυτή προσβάλλει το κοινό περί δικαίου αίσθημα και τους σκοπούς της ποινής και πρέπει, για ορισμένες κατηγορίες εγκληματιών (serial killers, μεγαλέμπορους ναρκωτικών, εθνικούς προδότες), με τροποποίηση των σχετικών διατάξεων, τα ισόβια να είναι πραγματικά ισόβια, όπως είχε πει και ο Κ. Καραμανλής για τους καταδικασμένους σε ισόβια χουντικούς.
Ίσως η πρόταση αυτή να σοκάρει κάποιους που ενδιαφέρονται για τον άνθρωπο-κατάδικο και την επανένταξή του στην κοινωνία. Ωστόσο, υπάρχουν περιπτώσεις όπου κάποιοι αμετανόητοι, μόλις απολυθούν από τις φυλακές, αρχίζουν ξανά την εγκληματική δραστηριότητα.
Με δεδομένο ότι, κατά κανόνα, οι φυλακές αποτελούν ένα μεγάλο «σχολείο εγκλήματος» και όχι κοινωνικής επανένταξης, το ζήτημα παραμένει ανοικτό.
Γύρω στο 1900, ο Georges Clemenceau, όταν στη γαλλική Βουλή γινόταν συζήτηση για την κατάργηση της θανατικής ποινής, δήλωσε: «Συμφωνώ με την κατάργηση, αρκεί την αρχή να την κάνουν οι δολοφόνοι», με την παρατήρηση ότι η ατάκα αυτή μπορεί να ισχύσει αναλογικά για πολλά αδικήματα. Σε κανένα κράτος της Ε.Ε. δεν ισχύει πλέον η θανατική ποινή.
Το σωφρονιστικό σύστημα κάθε χώρας περιλαμβάνει τις νομικές διατάξεις για την κράτηση και τον σωφρονισμό των φυλακισμένων, τη λειτουργία των φυλακών, τα δικαιώματα των κρατουμένων, τις διαδικασίες που εφαρμόζει ένα κράτος για την έκτιση των ποινών και την επανένταξη των φυλακισμένων στην κοινωνία.
Στη χώρα μας, τα θέματα αυτά ρυθμίζονται από τον Σωφρονιστικό Κώδικα (ν. 2776/1999), που στοχεύει στη δημόσια ασφάλεια, τον σεβασμό των δικαιωμάτων των κρατουμένων και την πρόληψη εγκληματικών ενεργειών. Το σωφρονιστικό σύστημα της χώρας υπάγεται στη Γενική Γραμματεία Αντεγκληματικής Πολιτικής του Υπουργείου Δικαιοσύνης.
Λέανδρος Τ. Ρακιντζής
Αρεοπαγίτης ε.τ.
