Όταν ο Ιωάννης Καποδίστριας ανέλαβε την διακυβέρνηση του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, δηλαδή από τις αρχές του 1828 έως το θάνατό του το 1831, βρήκε τη χώρα καθημαγμένη.
Εκπαίδευση
Η εκπαιδευτική κατάσταση κατά τους χρόνους της Ελληνικής Επανάστασης ήταν σε χαμηλή στάθμη και σε πολλά μέρη ούτε καν υφίστατο. Ο Καποδίστριας πρόταξε τη θεμελίωση της «στοιχειώδους εκπαίδευσης» και στήριξε την μέθοδο των «αλληλοδιδακτικών σχολείων» (διάταγμα της 12ης Ιουλίου 1830), κατά την οποία ο δάσκαλος δίδασκε εκατοντάδες παιδιών με τη βοήθεια των πιο προχωρημένων μαθητών, των αποκαλουμένων «πρωτόσχολων». Καθώς δεν υπήρχαν διδασκαλεία για να εκπαιδευτούν δάσκαλοι, ούτε χρήματα για υποδομές, βιβλία και μισθούς, η μέθοδος αυτή υπήρξε σωτήρια. Στόχος του Καποδίστρια ήταν η σταδιακή ανάπτυξη της εκπαιδεύσεως. Δεν πρόλαβε να υλοποιήσει όσα σκόπευε. Δολοφονήθηκε στις 27 Σεπτεμβρίου 1831.
Με την εγκαθίδρυση της Οθωνικής βασιλείας, επί Οθωνικής Αντιβασιλείας, με το νομοθετικό διάταγμα 6/18.2.1834 «Περί δημοτικών σχολείων» (ΦΕΚ 11/3/3/1834), θεσμοθετήθηκε η «στοιχειώδης εκπαίδευση» και σύμφωνα με το άρθρο 6 ήταν υποχρεωτική και για τα δύο φύλλα. Σύμφωνα με το νόμο κάθε δήμος είχε υποχρέωση να ιδρύει και να συντηρεί με δικά του έξοδα Δημοτικά Σχολεία (συμπεριλαμβανομένης της μισθοδοσίας δασκάλων) και μάλιστα προέβλεπε χωριστά σχολεία για τα αγόρια και τα κορίτσια, αν και δεν απαγόρευε τη συνεκπαίδευση, η οποία απαγορεύτηκε πολύ αργότερα, το 1852! Γι αυτό το λόγο ονομάστηκε η στοιχειώδης εκπαίδευση, «Δημοτική».
Ο νόμος καθιέρωνε την επταετή υποχρεωτική εκπαίδευση για όλα τα παιδιά ηλικίας 6 έως 12 ετών. Η επταετής φοίτηση δεν ίσχυσε και ήταν ανέκαθεν τετραετής. Το οικονομικό βάρος ήταν δυσβάσταχτο για τους δήμους σε ένα κράτος υπερχρεωμένο που προσπαθεί να ορθοποδήσει.
Περί σχολείων κορασίων
Στο κεφ. στ΄, άρθρο 58, ο νόμος έδινε τη δυνατότητα στους δήμους να ιδρύουν «σχολεία κορασίων», όπως αποκαλούσαν τα σχολεία θηλέων, όπου αυτό ήταν δυνατό, όπου δηλαδή το επέτρεπαν οι οικονομικές δυνατότητες των δήμων που τους είχε ανατεθεί η ευθύνη σύστασης σχολείων και στα οποία θα δίδασκαν δασκάλες. Το άρθρο 58 εξυπηρετούσε και με τη «βούλα» του κράτους τις πατριαρχικές αντιλήψεις που «απαγόρευαν» εν τοις πράγμασι στα κορίτσια να πάνε σχολείο. Στις μικρές αγροτικές κοινωνίες ήταν ιδιαίτερα αισθητή η απουσία κοριτσιών απ’ τα σχολεία, διότι η μάνα έπρεπε να φύγει για να δουλέψει στο χωράφι και η κόρη έπρεπε να μείνει σπίτι να προσέχει τα μικρότερα παιδιά και να κάνει δουλειές. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ότι σε κάθε εκατό σχολεία που ιδρύθηκαν μέχρι το 1890, τα είκοσι ήταν θηλέων και εκεί πάλι υπήρχε μικρή παρουσία κοριτσιών. Το δεύτερο κώλυμα ήταν ότι δεν υπήρχαν εκπαιδευμένες δασκάλες να διδάξουν μέχρι το 1837 που ιδρύεται η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία και βγαίνουν οι πρώτες δασκάλες.
Η ανάγνωση περιττή και η γραφή επικίνδυνη για τα κορίτσια
Το 19ο αιώνα η ανάγνωση θεωρείτο περιττή για τα κορίτσια, η δε γραφή μπορούσε να αποβεί βλαπτική, διότι έδινε την παρόρμηση στις γυναίκες να στέλνουν ερωτικές επιστολές. Τις αντιλήψεις αυτές εξέφραζαν πολλοί άνδρες και δη προβεβλημένες προσωπικότητες, όπως ο γιατρός, λόγιος και βυζαντινολόγος, Αλέξανδρος Πασπάτης (1814-1891) (Σπύρος Π. Λάμπρος, Εστία, 1894). Αλλά και ο Νικόλαος Δραγούμης (1809-1979) μας πληροφορεί μέσα απ’ το περιοδικό Πανδώρα, ότι όσοι απέκρουαν την εκπαίδευση των θηλέων το έκαναν διότι φοβόντουσαν μήπως τα κορίτσια χρησιμοποιήσουν την γραφή ως «όργανο ατόπου ανταποκρίσεως» όπου «άτοπες ανταποκρίσεις» είναι οι…ερωτικές επιστολές.
Βεβαίως, υπήρχαν περιπτώσεις που και τα αγόρια στις επαρχίες έπρεπε να βοηθήσουν τον πατέρα στις κτηνοτροφικές ή αγροτικές δουλειές και τότε και εκείνα διέκοπταν την μαθητική τους ζωή. Ένας, επίσης, ανασταλτικός παράγοντας που τα παιδιά δεν πήγαιναν σχολείο ήταν το γεγονός ότι η «δημοτική εκπαίδευση» δεν ήταν δωρεάν. Έπρεπε οι γονείς να πληρώνουν στον δήμο και να αγοράζουν τα σχολικά βιβλία, καθώς και τη γραφική ύλη της εποχής, την πλάκα και το κοντύλι.
Ο νόμος του 1934 προέβλεπε ποινές στο γονέα που δεν έστελνε τα παιδιά του στο σχολείο. Για κάθε ώρα απουσίας το πρόστιμο ήταν όχι λιγότερο από 10 λεπτά και δεν επιτρεπόταν να υπερβαίνει τα 50 λεπτά. Επίσης, για τις εβδομάδες ή μήνες που απουσίαζε το παιδί απ’ το σχολείο, αυξανόταν η ανωτέρω ποινή «δια της αναλόγως βραδυτέρας αυτών απολύσεως από το σχολείον», όπερ σημαίνει ότι έμεναν στην ίδια τάξη. Ο νόμος δεν εφαρμόστηκε μέχρι το 1902, ουσιαστικά δηλαδή έμεινε όλο το 19ο αιώνα γράμμα κενό. Το 1902, για πρώτη φορά εκδικάστηκε στο Πρωτοδικείο Σύρου υπόθεση πατέρα ο οποίος κατηγορήθηκε ότι παρακώλυε την παρακολούθηση του δεκαετούς γιού του στο Δημοτικό σχολείο και η υπόθεση έφτασε στο Άρειο Πάγο.
«(…) Από γενέσεως, κυριολεκτικά, του ελληνικού κράτους η μη εκτέλεση και εφαρμογή των νόμων αποτελεί την σφραγίδα της ελληνικής πολιτείας. Επόμενο ήταν και οι νόμοι της εκπαίδευσης να αποδειχθούν “ψιλή θεωρία”» (δηλ. σκέτη θεωρία). Όχι, δεν είναι σημερινή διαπίστωση, αλλά δημοσίευμα του Τύπου του 1876!
Σχολικά κτίρια-δυσώδεις τρώγλες
Ο νόμος του 1834 δεν ρύθμιζε θέματα κτιριακών υποδομών και οι δήμοι στέγαζαν τα σχολεία σε νοικιασμένα σπίτια ή δωμάτια χωρίς καν βασικές προδιαγραφές ασφάλειας και υγιεινής. Είναι χαρακτηριστικό ότι σε εκθέσεις επιθεωρητών του 1883 τα οικήματα αυτά περιγράφονται ως «δυσώδη», «ετοιμόρροπα» και «ακατάλληλα».
«Μετά φρίκης αναλογίζεται ο Ελληνικός λαός την παντελή εν Ελλάδι έλλειψιν σχολείων υγιεινών. Εκατόν εξήκοντα χιλιάδες τρυφερών τέκνων αυτού στενάζουσιν εις σαθρά, πνιγηρά και νοσηρά διδακτήρια προς τρώγλας μάλλον και ειρκτάς ή προς σχολεία ομοιάζοντα» γράφει το 1898 ο Γεώργιος Δροσίνης στο περιοδικό Εθνική Αγωγή που εξέδιδε.
Το 1894, επιτέλους, εκδίδεται το ΒΔ της 17ης Μαΐου 1894 «Περί του τρόπου της κατασκευής των σχολείων» (ΦΕΚ 60/Β/4.6.1894) που θέτει αυστηρές αρχιτεκτονικές και πολεοδομικές προδιαγραφές υγιεινής και ασφάλειας για τέσσερις τύπους σχολείων, (μονοτάξιο, διτάξιο, τετρατάξιο, εξατάξιο), βασισμένο στα σχέδια του αρχιτέκτονα, νομομηχανικού Δημητρίου Καλλία (1859-1939). Τα σχολεία κατασκευάστηκαν σε αγροτικές περιοχές της ελεύθερης Ελλάδας και στις περιοχές που προσαρτήθηκαν αργότερα στο ελληνικό κράτος. Τα νεοκλασικού τύπου κτίρια που σχεδίασε ο Καλλίας μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα, υπολογίζονται σε περίπου πεντακόσια και έμειναν στην ιστορία ως «σχολεία τύπου Καλλία» ή «σχολεία Συγγρού» από τον ευεργέτη Ανδρέα Συγγρό που με τη διαθήκη του το 1896 κληροδότησε ποσό 750.000 δραχμών για ανέγερση τέτοιων σχολείων εκτός πρωτεύουσας. Τα χρήματα του Συγγρού κάλυψαν ένα μικρό μέρος του προγράμματος ενώ το μεγαλύτερο κόστος το επωμίσθηκε το κράτος. Όσα σχολεία διασώζονται έχουν κηρυχθεί επίσημα διατηρητέα Νεότερα Μνημεία από το Υπουργείο Πολιτισμού.
Θρανία, μια ακόμα χαίνουσα πληγή για τους μαθητές
Ένα τεράστιο θέμα ήταν τα «θρανία» των μαθητών. Υπήρχαν σχολεία που τα παιδιά καθόντουσαν στο πάτωμα αλλά και σε όσα σχολεία διέθεταν ξύλινους πάγκους η κατάσταση ήταν εξ ίσου προβληματική, δημιουργώντας διαχρονικά πολλά προβλήματα υγείας στα παιδιά, οφθαλμολογικά και ορθοπεδικά.
Με το ΒΔ της 4ης Δεκεμβρίου 1898 (ΦΕΚ 10/Α’/20/1/1899), που αφορούσε την εκπαίδευση και την υγιεινή των μαθητών, θεσπίστηκε η κατασκευή, σε μελέτη του Καλλία, έξι συγκεκριμένων τύπων θρανίων, ανάλογα με την ηλικία και το ύψος των μαθητών και σταδιακά οι πρόχειροι πάγκοι αντικαταστάθηκαν με τα κλασικά, βαριά, ξύλινα, διθέσια θρανία με ενσωματωμένο κάθισμα τα οποία χρησιμοποιήθηκαν στα ελληνικά σχολεία για σχεδόν έναν αιώνα.
Μεταγενέστερα, με το νόμο 2125/1920 καταργείται κάθε υποχρέωση των δήμων και των κοινοτήτων για τη στοιχειώδη εκπαίδευση και μεταβιβάζονται όλες αυτές οι υποχρεώσεις στο κράτος.
Παρότι οι όροι «δημοτική εκπαίδευση» και «δημοτικό σχολείο» δημιουργήθηκαν έχοντας άλλη ιστορική αφετηρία και υπό άλλες συνθήκες, που πλέον δεν υφίστανται, στο καθημερινό μας λεξιλόγιο έχουν ριζώσει βαθιά συνεχίζοντας να προσδιορίζουν τη στοιχειώδη ή πρωτοβάθμια εκπαίδευση και το πρωτοβάθμιο σχολείο.-
