Υπάρχουν μορφές που μένουν στα βιβλία της Ιστορίας και άλλες που περνούν το κατώφλι μας και γίνονται δικοί μας άνθρωποι. Για τους Έλληνες, η Παναγία ανήκει στις δεύτερες. Δεν στέκει απόμακρη, φυλακισμένη στο χρυσό βάθος μιας εικόνας. Κατεβαίνει από το τέμπλο και μπαίνει αθόρυβα στην καθημερινότητα. Σκύβει στο προσκέφαλο του αρρώστου, ταξιδεύει με τον ναυτικό, ξενυχτά πλάι στη μάνα που περιμένει το παιδί της. Είναι η πρώτη επίκληση στην αγωνία και το αυθόρμητο «ευχαριστώ» όταν περάσει η μπόρα.
Η Ορθόδοξη θεολογία είναι σαφής. Η λατρεία ανήκει μόνο στον Τριαδικό Θεό. Στη Θεοτόκο προσφέρουμε την υψηλότερη τιμή, όχι θεοποίηση. Αυτή η διάκριση δεν ψυχραίνει το βίωμα. Το κάνει βαθύτερο. Δεν την αγαπούμε ως δύναμη ξένη προς τις πληγές μας, αλλά ως την κόρη της Ναζαρέτ που είπε το ελεύθερο «ναι», κυοφόρησε τον Χριστό, τον κράτησε βρέφος και στάθηκε κάτω από τον Σταυρό. Γνώρισε τη χαρά, την προσφυγιά, το μαχαίρι της απώλειας. Περπάτησε στους ίδιους δρόμους όπου δοκιμάζεται κάθε μητρική καρδιά.
Γι’ αυτό ο Έλληνας δεν αναζήτησε ποτέ επίσημες λέξεις για να της μιλήσει. Την αποκαλεί Μάνα, Κυρά, Δέσποινα, Γλυκοφιλούσα, Παραμυθία, Γοργοεπήκοο. Της χαρίζει αμέτρητες προσωνυμίες, όχι από διάθεση λεκτικού στολισμού, αλλά επειδή ένα όνομα δεν μπορεί να χωρέσει όλες τις ανάγκες και τις ευχαριστίες του. Στα νησιά έγινε Θαλασσινή και Φανερωμένη. Στα βουνά, Σουμελά και Προυσιώτισσα. Στους τόπους της δοκιμασίας, Παρηγορήτρια και Ελεούσα. Κάθε προσωνυμία κρύβει μια τοπική αφήγηση, ένα δάκρυ που στέγνωσε, ένα τάμα που εκπληρώθηκε, μια ελπίδα που άντεξε.
Αυτή η οικειότητα εξηγεί τη μοναδική θέση του Αυγούστου στο ελληνικό ημερολόγιο. Ενώ η χώρα κινείται στον ρυθμό των διακοπών, από την πρώτη ημέρα οι Ναοί γεμίζουν με τις Παρακλήσεις. Στο ζεστό δειλινό ακούγονται ονόματα ζωντανών, ψιθυρίζονται αγωνίες, ανάβουν κεριά για πρόσωπα που παλεύουν. Κάποιος προσεύχεται για την υγεία ενός παιδιού, άλλος μόνο για λίγη δύναμη. Η δεκαπενθήμερη νηστεία δεν είναι τυπικότητα, αλλά δρόμος προετοιμασίας για τη μεγάλη συνάντηση της 15ης Αυγούστου.
Η Κοίμηση της ονομάστηκε «Πάσχα του καλοκαιριού», επειδή δεν υμνεί την κυριαρχία του θανάτου, αλλά την υπέρβασή του. Η ανθρώπινη ύπαρξη δεν σβήνει μέσα στη φθορά. Η Μητέρα του Χριστού μεταβαίνει προς τη Ζωή και προσφέρει αναστάσιμη βεβαιότητα στην καρδιά του θέρους. Έτσι η κοίμηση γίνεται πανηγύρι, το δάκρυ συναντά το τραγούδι και η απώλεια φωτίζεται από την προσδοκία της αιωνιότητας. Είναι η πίστη ότι πίσω από κάθε σκοτάδι μπορεί να ξημερώσει.
Εκείνη την ημέρα η Ελλάδα μεταμορφώνεται σε απέραντο προσκύνημα. Στην Τήνο, πλήθη ανηφορίζουν προς τη Μεγαλόχαρη, κουβαλώντας τη δική τους ιστορία. Στην Πάρο, η Εκατονταπυλιανή ενώνει κατοίκους και ταξιδιώτες. Στην Παναγία Σουμελά του Βερμίου, οι Πόντιοι ακουμπούν στη χάρη της τον ξεριζωμό και τη μνήμη τους. Στη Νίσυρο τιμάται η Σπηλιανή, στην Κάρπαθο η Παναγία της Ολύμπου, στη Λέσβο εκείνη της Αγιάσου. Από τα προσκυνήματα έως το ασβεστωμένο ξωκλήσι που αγναντεύει το πέλαγος, καμπάνες, λιτανείες και κοινά τραπέζια συνθέτουν έναν χάρτη πίστης χωρίς σύνορα.
Η εορτή δεν περιορίζεται στην εκκλησιαστική παράδοση και τυπικό. Είναι η επιστροφή του ξενιτεμένου, η αυλή που γεμίζει φωνές, το τάμα της γιαγιάς, η εικόνα που περνά από γενιά σε γενιά. Είναι ακόμη τα ονόματα: Μαρία, Παναγιώτα, Δέσποινα, Μάριος. Σχεδόν κάθε οικογένεια έχει κάποιον να γιορτάζει και μια ανάμνηση δεμένη με εκκλησάκι, παράκληση ή δύσκολη ώρα. Ο Δεκαπενταύγουστος γίνεται οικογενειακή επανένωση και συλλογική ανάσα.
Δεν είναι τυχαίο ότι η μορφή της ακολούθησε το Γένος στις περιπέτειές του. Πρόσφυγες έφεραν εικόνες από τη Μικρά Ασία και τον Πόντο σαν φορητές πατρίδες. Μετανάστες έχτισαν Ναούς για να κρατήσουν ζωντανό τον δεσμό με τις ρίζες. Στις προσευχές των στρατιωτών, στα νανουρίσματα, στα δημοτικά τραγούδια και στις αφηγήσεις των θαλασσινών, η Κυρά του τόπου έγινε συνοδοιπόρος. Δεν υποσχέθηκε ζωή δίχως καταιγίδες. Πρόσφερε, όμως, τη βεβαιότητα ότι ακόμη και στην ξενιτιά κάποιος γνώριζε το όνομά τους και άκουγε τον στεναγμό τους.
Σε μια εποχή που εξυμνεί την αυτάρκεια, η Μάνα Παναγιά θυμίζει κάτι λησμονημένο. Κανείς δεν αντέχει πραγματικά μόνος. Η παρουσία της δεν καλλιεργεί παθητικότητα ούτε καταργεί την προσωπική ευθύνη. Καλεί σε εμπιστοσύνη, ταπείνωση και έμπρακτη φροντίδα. Όποιος τη ζητεί δεν μπορεί να μένει αδιάφορος απέναντι στο ορφανό, στον πρόσφυγα, στον πληγωμένο, στον ηλικιωμένο που ξεχάστηκε, στη μητέρα που αγωνιά. Η ευλάβεια αποκτά νόημα όταν γίνεται ανοιχτή πόρτα, ψωμί μοιρασμένο, χέρι απλωμένο.
Ίσως γι’ αυτό οι Έλληνες τη νιώθουν «δικό τους άνθρωπο». Στο βλέμμα της αναγνωρίζουν τη μητέρα που συγχωρεί, περιμένει, πονά και δεν εγκαταλείπει. Εκείνη που αγαπά χωρίς όρους και κρατά πάντοτε αναμμένο το φως της επιστροφής. Κάθε Δεκαπενταύγουστο δεν τιμούν απλώς ένα ιερό πρόσωπο. Επιστρέφουν στη μνήμη της αγκαλιάς. Και μέσα σε μια πατρίδα συχνά κουρασμένη και ανήσυχη, η αθόρυβη παρουσία της ενώνει όσα η καθημερινότητα σκορπίζει. Την πίστη με την ιστορία, το σπίτι με τον τόπο, το δάκρυ με το χαμόγελο, τον πόνο με την ελπίδα. Μας βεβαιώνει πως, ακόμη και όταν η νύχτα μοιάζει ατελείωτη, υπάρχει μια Μητέρα που ακούει και νοιάζεται την ώρα που κάπου στον ορίζοντα γεννιέται ήδη το ξημέρωμα.
