Στη διεθνή πολιτική, ένας όρος που κερδίζει ολοένα και μεγαλύτερη δημοσιότητα είναι η «παγίδα του Θουκυδίδη». Πρόκειται για την έννοια που περιγράφει το πώς η άνοδος μιας δύναμης μπορεί να προκαλέσει φόβο σε μια κατεστημένη ηγεμονία, αυξάνοντας τον κίνδυνο πολέμο όχι επειδή κάποιος τον επιδιώκει, αλλά επειδή η δυναμική της ισχύος και η αμοιβαία καχυποψία μπορούν να γίνουν καταστροφικές.
Η αρχαία σοφία του Θουκυδίδη
Στην Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου, ο Θουκυδίδης αποτυπώνει με εντυπωσιακή διαύγεια τον μηχανισμό του φόβου και της ισχύος. Η Αθήνα ανεβαίνει οικονομικά και στρατιωτικά, η Σπάρτη νιώθει απειλή. Ο Θουκυδίδης γράφει:
«Η άνοδος της Αθήνας και ο φόβος που προκάλεσε στους Λακεδαιμόνιους οδήγησαν στον πόλεμο.»
Δεν πρόκειται για απλή διπλωματική παρεξήγηση, αλλά για βαθιά δομική μεταβολή στην ισορροπία δυνάμεων. Η ιστορία αυτή αποτυπώνει τη λογική που σήμερα ονομάζουμε «παγίδα του Θουκυδίδη», δηλ. τη δομική τάση να ξεσπάει σύγκρουση όταν η αναδυόμενη ισχύς προκαλεί φόβο στην κατεστημένη.
Στη σύγχρονη εποχή, ο όρος καθιερώθηκε από τον Αμερικανό πολιτικό επιστήμονα Graham Allison, ο οποίος μελέτησε πολλά ιστορικά παραδείγματα όπου μια ανερχόμενη δύναμη αμφισβήτησε μια κατεστημένη. Το συμπέρασμά του ήταν ανησυχητικό. Στις περισσότερες περιπτώσεις, η δυναμική αυτή κατέληξε σε πόλεμο. Όχι επειδή οι δρώντες τον επεδίωκαν, αλλά επειδή ο φόβος και η αμοιβαία καχυποψία κλιμάκωναν τις εντάσεις.
Η σύγχρονη δυναμική ΗΠΑ – Κίνας
Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα σήμερα είναι η σχέση Ηνωμένων Πολιτειών – Κίνας. Η Κίνα ανεβαίνει οικονομικά, στρατιωτικά και τεχνολογικά, αμφισβητώντας τη μονοπωλιακή θέση των ΗΠΑ στην παγκόσμια σκηνή. Η Ουάσιγκτον ανησυχεί για την απώλεια κύρους και γεωπολιτικής επιρροής, ενώ το Πεκίνο θεωρεί ότι το υπάρχον διεθνές σύστημα δεν αντανακλά πλέον το βάρος του.
Η κούρσα στρατιωτικών εξοπλισμών, οι διπλωματικές συμμαχίες και οι οικονομικές πρωτοβουλίες δημιουργούν έναν φαύλο κύκλο, όπου η κάθε κίνηση ερμηνεύεται ως πρόκληση. Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι αυτή η δυναμική δεν οδηγεί απαραίτητα σε πόλεμο, αλλά αυξάνει τις πιθανότητες σύγκρουσης, ειδικά αν η διαχείριση της κρίσης βασίζεται στον φόβο αντί στη στρατηγική ψυχραιμία.
Η ελληνική προοπτική: Ελλάδα και Τουρκία
Η παγίδα του Θουκυδίδη έχει και πιο περιφερειακές εκδοχές. Στην Ανατολική Μεσόγειο, η Τουρκία, με την αύξηση της στρατιωτικής ισχύος και τις επεκτατικές γεωπολιτικές πρωτοβουλίες της, προκαλεί ένταση στην Ελλάδα. Κάθε στρατιωτική άσκηση, κάθε νομικό βήμα για τα θαλάσσια δικαιώματα, ακόμη και οι συμμαχικές δεσμεύσεις με ΝΑΤΟ και ΗΠΑ, μπορεί να εκληφθεί ως κλιμάκωση.
Η ιστορία μας διδάσκει ότι η αμοιβαία καχυποψία και η υπερβολική έμφαση στον στρατιωτικό παράγοντα αυξάνουν τον κίνδυνο σύγκρουσης. Αν δεν υπάρξει διάλογος, διπλωματική αυτοσυγκράτηση και διαχείριση των εντάσεων, ακόμη και μικρά γεγονότα μπορούν να λειτουργήσουν ως «θρυαλλίδα» για μεγαλύτερες κρίσεις.
Η παγίδα δεν είναι μοιραία.
Η παγίδα του Θουκυδίδη δεν είναι προφητεία που επιβεβαιώνεται αναγκαστικά. Ο ίδιος ο Θουκυδίδης δεν μιλά για αναπόφευκτο πόλεμο, αλλά για ανθρώπινες επιλογές υπό το βάρος του φόβου και της φιλοδοξίας. Η διπλωματία, η στρατηγική αυτοσυγκράτηση και η αμοιβαία κατανόηση μπορούν να αποτρέψουν τη διολίσθηση στη σύγκρουση.
Η σύγχρονη διεθνής κοινότητα, αλλά και οι περιφερειακές δυνάμεις όπως η Ελλάδα, καλούνται να αντιμετωπίσουν την άνοδο των νέων ισχυρών παικτών με πολιτική σοφία, όχι φόβο.
Αποδεικνύεται ότι η ιστορία δεν καθορίζει την πορεία μας, αλλά οι επιλογές μας καθορίζουν την ιστορία.
Διδάγματα για τον σύγχρονο κόσμο
Το μεγαλύτερο δίδαγμα του Θουκυδίδη είναι διττό:
Η άνοδος ισχύος προκαλεί φόβο, και ο φόβος μπορεί να γεννήσει κρίση, αλλά η κρίση δεν είναι αναπόφευκτη.
Η πολιτική σοφία, ο διάλογος, η στρατηγική οξυδέρκεια και η κατανόηση των δομών ισχύος μπορούν να σπάσουν την παγίδα.
Στον κόσμο που αλλάζει ταχύτατα, από την Ασία έως την Ανατολική Μεσόγειο, η αίσθηση ότι κάθε κίνηση μπορεί να θεωρηθεί απειλή είναι η μεγαλύτερη πρόκληση.
Η «παγίδα του Θουκυδίδη» μας θυμίζει ότι η ιστορία μπορεί να λειτουργήσει ως φάρος, αλλά η διαχείριση της ισχύος είναι στα χέρια των ηγετών και των πολιτικών αποφάσεων.
Όταν η ψυχραιμία και η στρατηγική αντικαθιστούν τον φόβο, η παγίδα σπάει. Όταν την αφήνουμε να μας καθοδηγήσει, ο πόλεμος γίνεται όχι μόνο πιθανός, αλλά και τραγικά αναπόφευκτος.
