Στον σύγχρονο πολιτικό λόγο, οι όροι «Δύση» και «Ανατολή» φέρουν ένα τεράστιο ειδικό ιδεολογικό βάρος που συνδέεται με συγκεκριμένα πολιτισμικά στερεότυπα. Κάθε φορά που ο δυτικός κόσμος βρίσκεται σε τροχιά σύγκρουσης με κάποια δύναμη του ανατολικού κόσμου, είτε πρόκειται για το Ιράκ, το Αφγανιστάν, το Ιράν, την Β. Κορέα ή την Κίνα, το δίπολο Ανατολή-Δύση μεταφράζεται ανάλογα με την εκάστοτε συνθήκη σε Φιλελεύθερη Δημοκρατία-Ολοκληρωτισμός, Ελευθερία-Καταπίεση, Πολιτισμός-Όχι-και-τόσος-πολιτισμός, Εμείς-Αυτοί.
Οριενταλισμός
Αυτά τα δίπολα τοποθετούνται σε χρόνους παροντικούς, αλλά μιλούν μια γλώσσα αρκετά παλαιότερη, την γλώσσα που ο Αμερικανοπαλαιστίνιος διανοητής Έντουαρντ Σαΐντ (1935-2003) αποκάλεσε Οριενταλισμό. Στο ομώνυμο έργο του (1978), ο Σαΐντ μίλησε για το πως η αποικιοκρατική Δύση (Occident) αναπαριστά την Ανατολή (Orient) ως ένα εξωτικοποιημένο, επικίνδυνο και υποδεέστερο «Άλλο». Ο οριενταλιστικός λόγος αξιοποιείται από τον δυτικό αποικιοκρατικό λόγο, τόσο ως εργαλείο αυτοπροσδιορισμού, δια αντιπαραθέσεως, όσο και ως μέσο κυριαρχίας, εφόσον η φαντασιακή αναπαράσταση μιας επικίνδυνης και υποδεέστερης Ανατολής δύναται να δικαιολογήσει την κυριαρχία μιας ανώτερης Δύσης.
Οι Περσικοί Πόλεμοι και οι Βάρβαροι
Οι απαρχές του οριενταλιστικού λόγου συχνά τοποθετούνται στους Περσικούς Πολέμους, όταν, σύμφωνα με την κλασική φιλόλογο Edith Hall (Ιnventing the Barbarian,1989), οι «βάρβαροι» της Ανατολής άρχισαν να αναπαρίστανται στην τέχνη, κυρίως την τραγωδία, ως ο αρχέγονος εχθρός των Ελλήνων. Με την ανάδειξη του αθηναϊκού ιμπεριαλισμού, η ρήξη μεταξύ των δύο κόσμων εντείνεται και το αφήγημα θέλει τους βαρβάρους της Ανατολής να ρέπουν εκ φύσεως προς τον δεσποτισμό και την υπερβολή, ενώ τους Έλληνες προς την ελευθερία και το μέτρο.
Την ίδια περίοδο, ο Ηρόδοτος γράφει πως τα βαθύτερα αίτια των Μηδικών ήταν το αγεφύρωτο πολιτισμικό χάσμα μεταξύ των βαρβάρων της Ανατολής και των Ελλήνων. Ένα χάσμα που, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, χάνεται στα βάθη της μυθολογίας, από την αρπαγή της Ιούς και της Ευρώπης μέχρι την εκστρατεία στην Τροία. Το έργο του Ηροδότου παρέμεινε δημοφιλές στο πέρασμα των αιώνων προσφέροντας σε διάφορες ελίτ έναν χρήσιμο τρόπο κατανόησης της θέσης τους στην ιστορία, αλλά και ένα μέσο προσέγγισης της Ανατολής ως του αιωνίου εχθρού. Οι Ρωμαίοι υιοθέτησαν αυτό το σχήμα, βρίσκοντας τους δικούς τους «βάρβαρους» στους Πάρθους και τους Σασσανίδες, ενώ η Χριστιανική Δύση βρήκε τους δικούς της Πέρσες στις μουσουλμανικές αυτοκρατορίες της Ανατολής, αρχικά τους Άραβες και ύστερα τους Οθωμανούς.
Βέβαια τόσο ο Ηρόδοτος όσο και ο Αισχύλος προσέγγισαν τους βαρβάρους με τρόπους που δεν συνάδουν ακριβώς με τα όσα περιέγραψε ο Σαΐντ. Στους Πέρσες, ο Αισχύλος βλέπει με ενσυναίσθηση τον αντίπαλο που μόλις συνετρίβη στη Σαλαμίνα, παρουσιάζοντας μια πιο ανθρώπινη διάσταση ενός λαού που υποφέρει και θρηνεί για τους νεκρούς του. Αντίστοιχα ο Ηρόδοτος δείχνει ένα γνήσιο ενδιαφέρον να κατανοήσει τους «βαρβάρους» της Ανατολής για τους οποίους συχνά δεν κρύβει τον θαυμασμό του. Χαρακτηριστικά γράφει πως οι Πέρσες μάθαιναν στα παιδιά τους τρία πράγματα: «να ιππεύουν, να τοξεύουν και να λένε την αλήθεια», ενώ θεωρεί πως στις Πλαταιές, οι Πέρσες επέδειξαν την ίδια γενναιότητα με τους Έλληνες. Μεταγενέστεροι ιστορικοί όπως ο Πλούταρχος στο Περί της Ηροδότου Κακοήθειας χαρακτήρισαν τον Αλικαρνασσέα ιστορικό ως φιλοβάρβαρο για αυτή του τη στάση.
Στον σύγχρονο πολιτικό λόγο, οι «άλλοι» λαοί της Ανατολής κινούνται σε μια κλίμακα που κυμαίνεται από το λιγότερο ανθρώπινο ως το καθόλου, θυμίζοντας μάλλον τις ορδές των ζόμπι που κυνηγούσαν τον Brad Pitt στο World War Z (2013), παρά τον σοφό Κύρο του Ηροδότου ή την θρηνούσα Άτοσσα του Αισχύλου. Ο τρόπος που ο δυτικός κόσμος κατανοεί τον μη δυτικό, όπως διαπιστώνει και ο Σαΐντ, είναι μάλλον απότοκο μιας αποικιοκρατίας που κάποτε διάβασε τους κλασικούς και σταχυολόγησε όσα της επέτρεψαν να βαπτίσει τη δική της αποικιακή βαρβαρότητα ως πολιτισμό. Έτσι οφείλουμε να δείξουμε ιδιαίτερη προσοχή όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με αφηγήματα που επικαλούνται κλασικά μεγαλεία, καθώς είναι πιθανό το παρελθόν να χρησιμοποιείται για να δικαιολογήσει μια κατάσταση αποικιοκρατικού τύπου ή για να «κατασκευάσει» τη συναίνεση μιας μελλοντικής σύγκρουσης.
Σε αυτό το πλαίσιο λοιπόν οφείλουμε να διευκρινίσουμε πως ο Περικλής δεν έχει ξαναστείλει τον Κίμωνα στην Κύπρο, πως το Ιράν των μουλάδων (ή άλλα κράτη ανατολικά ημών) δεν είναι η Περσία των Αχαιμενιδών, και πως δεν υπάρχουν καλογραμμωμένα ηρωικά σώματα για να διεκδικήσουν «κλέος ἄφθιτον» στην πόλη του Πριάμου.
Βιβλιογραφία
- Chaliakopoulos, A. 2026. How Herodotus Invented the East vs. West Divide. Myths for Modernity. https://www.mythsformodernity.com/herodotus-orientalism-east-west-divide
- Hall, E. (1989). Inventing the barbarian: Greek self-definition through tragedy. Clarendon Press.
- Harrison, T. (2022). Herodotus’ Perspective on the Persian Empire. Electrum, 29, 11–30. https://doi.org/10.4467/20800909EL.22.003.15773
- Said, E. W. (2003). Orientalism. Penguin Books.
