Η πολιτική αντιπαράθεση υπήρξε ανέκαθεν σκληρή. Τα τελευταία χρόνια, όμως, φαίνεται να έχει χαθεί κάτι πιο βασικό από τη συνεννόηση ή τη σύγκλιση: η στοιχειώδης πολιτική και αστική ευγένεια, οι κανόνες συμπεριφοράς, ακόμη και τα όρια μιας ελάχιστης ηθικής. Σε ένα περιβάλλον όπου ο σκοπός δείχνει να αγιάζει τα μέσα, η ένταση δεν αποτελεί απλώς παρενέργεια της πολιτικής σύγκρουσης. Μετατρέπεται σε εργαλείο.
Στη σχετική βιβλιογραφία της πολιτικής επιστήμης και της πολιτικής επικοινωνίας, το φαινόμενο αυτό περιγράφεται μέσα από έννοιες όπως η στρατηγική πρόκληση (strategic provocation), η παγίδευση μέσω πρόκλησης (baiting) και η πολιτική απρέπεια (political incivility). Πρόκειται για τη συνειδητή επιλογή της χρήσης επιθετικού λόγου και προκλητικής συμπεριφοράς, όχι απλώς για να εκφραστεί διαφωνία, αλλά για να προκληθεί αντίδραση. Η πρόκληση δεν επιδιώκει να πείσει. Επιδιώκει να προκαλέσει αντίδραση. Να οδηγήσει τον αντίπαλο σε υπέρβαση των ορίων. Και, τελικά, να πληρώσει πολιτικά το κόστος αυτής της υπέρβασης.
Δεν πρόκειται για αυθόρμητες εκρήξεις. Πρόκειται για συνειδητές επιλογές που αποσκοπούν σε απτό πολιτικό όφελος: προβολή, συσπείρωση, ενίσχυση της πολιτικής θέσης.
Στο παρελθόν, η πολιτική υπερβολή συχνά άγγιζε τα όρια της γραφικότητας. Επικοινωνιακές ακρότητες, θεατρικές κινήσεις και προσωπικές ιδιορρυθμίες δημιουργούσαν θόρυβο, αλλά σπάνια παρήγαγαν ουσιαστικό πολιτικό αποτέλεσμα. Σήμερα, η υπερβολή δεν είναι απλώς πιο έντονη. Είναι πιο στοχευμένη. Τότε ήταν συχνά γραφική. Σήμερα είναι λειτουργική.
Η περίπτωση της Ζωής Κωνσταντοπούλου είναι ενδεικτική. Ένας λόγος διαρκώς οξυμένος, με χαρακτηρισμούς που ξεπερνούν τα όρια της πολιτικής αντιπαράθεσης, με συστηματική στοχοποίηση προσώπων και συχνά των οικογενειών τους, με όρους που παραπέμπουν περισσότερο σε προσωπική σύγκρουση παρά σε πολιτικό διάλογο. Το ερώτημα δεν είναι μόνο αν αυτή η τακτική ξεπερνά τα θεσμικά όρια. Το ερώτημα είναι αν επιδιώκει ακριβώς αυτό: να οδηγήσει τον αντίπαλο σε απώλεια ελέγχου, σε μια ακραία αντίδραση που, στη συνέχεια, μπορεί να αξιοποιηθεί πολιτικά. Αν συνέβαινε, ποιος θα αποκόμιζε το μεγαλύτερο πολιτικό όφελος; Και, τελικά, μήπως η εκτροπή του άλλου δεν είναι απλώς πιθανό αποτέλεσμα, αλλά πολιτική επένδυση;
Σε διαφορετικό πλαίσιο, αλλά με αντίστοιχη λογική, εντάσσεται και η στάση του Άδωνι Γεωργιάδη. Το πρόσφατο περιστατικό προπηλακισμού του, χωρίς σωματική βία, ανέδειξε μια άλλη διάσταση του ίδιου φαινομένου: τη διαχείριση της έντασης. Είναι εύλογο να αναρωτηθεί κανείς αν μια πιθανή περαιτέρω κλιμάκωση θα λειτουργούσε πολιτικά υπέρ του, αν η ένταση δεν είναι απλώς κάτι που υφίσταται, αλλά κάτι που, υπό προϋποθέσεις, αξιοποιείται. Δεν πρόκειται για αμφισβήτηση της σοβαρότητας τέτοιων περιστατικών, αλλά για επισήμανση του τρόπου με τον οποίο αυτά μπορούν να ενταχθούν σε μια ευρύτερη πολιτική στρατηγική.
Ακόμη και σε πιο ήπιες εκδοχές, η ίδια λογική είναι παρούσα. Η διαρκής πολιτική πίεση που ασκεί ο Χάρης Δούκας προς την ηγεσία του ΠΑΣΟΚ δημιουργεί ένα σταθερό πεδίο εσωκομματικής έντασης. Μια πιθανή ρήξη ή ακόμη και διαγραφή θα μπορούσε να λειτουργήσει όχι μόνο ως σύγκρουση, αλλά και ως αφετηρία πολιτικής αναβάθμισης. Η πρόκληση, σε αυτή την περίπτωση, δεν είναι κραυγαλέα. Είναι συστηματική. Και ενδεχομένως εξίσου υπολογισμένη.
Οι περιπτώσεις διαφέρουν ως προς την ένταση, τη μορφή και τις συνέπειες. Η ουσία, όμως, παραμένει κοινή. Η πρόκληση δεν είναι απλώς έκφραση χαρακτήρα ή ύφους. Είναι πολιτική τεχνική.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν αυτές οι πρακτικές υπάρχουν. Υπήρχαν πάντα. Το ερώτημα είναι γιατί πλέον φαίνεται να ανταμείβονται. Σε ένα περιβάλλον έντονης πόλωσης και υπερπληροφόρησης, η προσοχή μετατρέπεται σε πολιτικό κεφάλαιο. Και η ένταση είναι ένας από τους πιο αποτελεσματικούς τρόπους για να την εξασφαλίσει κανείς.
Δεν πρόκειται για μια ελληνική ιδιαιτερότητα. Σε ένα περιβάλλον όπου η προσοχή μετατρέπεται σε πολιτικό κεφάλαιο και η ένταση σε επικοινωνιακό πλεονέκτημα, η πρόκληση δεν είναι παρέκκλιση, αλλά συχνά συνειδητή στρατηγική επιλογή.
Το πρόβλημα, ωστόσο, δεν εξαντλείται στην τακτική. Αγγίζει την ίδια την ποιότητα της δημοκρατίας. Όταν η πολιτική αντιπαράθεση μετατρέπεται σε διαρκή προσπάθεια πρόκλησης, όταν ο στόχος δεν είναι η πειθώ αλλά η αποσταθεροποίηση του αντιπάλου, τότε ο δημόσιος διάλογος υποχωρεί.
Και μαζί του υποχωρεί και η εμπιστοσύνη.
Ίσως το πιο ανησυχητικό στοιχείο δεν είναι η ύπαρξη αυτών των πρακτικών, αλλά η αδυναμία ή η απροθυμία να αναγνωριστεί το μέγεθός τους. Όταν η ένταση κανονικοποιείται και η πρόκληση βαφτίζεται «πολιτικός δυναμισμός», τότε το όριο έχει ήδη ξεπεραστεί.
Και τότε το κόστος παύει να είναι μόνο πολιτικό. Γίνεται βαθιά κοινωνικό.
Χρήστος Αβδελλάς
Σύμβουλος Α΄ Δημοτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης
Πολιτικός Επιστήμων – Σύμβουλος Ευρωπαϊκών Πολιτικών
