Οι κυβερνήσεις έχουν μια αξιοθαύμαστη ικανότητα: να εκπλήσσονται κάθε φορά που η κοινωνία ξεσπά. Ανακοινώνουν ανάπτυξη, επενδύσεις και δημοσιονομικούς στόχους, και ύστερα αναρωτιούνται γιατί οι δρόμοι γεμίζουν διαδηλωτές. Λες και η ευημερία ενός κράτους αποδεικνύεται με έναν πίνακα του ΑΕΠ και όχι με τη ζωή των ανθρώπων του.
Στην Αλβανία, νέοι διαδηλώνουν κατά της διαφθοράς, του κόστους και της ποιότητας της εκπαίδευσης και της έλλειψης επαγγελματικής προοπτικής. Στη Γαλλία, μαθητές, φοιτητές και συνδικάτα αντιδρούν στις ελλείψεις της δημόσιας εκπαίδευσης και στις δημοσιονομικές επιλογές. Στο Βέλγιο, δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι αντιτίθενται σε περικοπές και μεταρρυθμίσεις που φοβούνται ότι θα επιβαρύνουν τους εργαζομένους. Δεν πρόκειται για μία εξέγερση με ενιαία αιτία. Πρόκειται όμως για τρεις διαφορετικές εκδοχές μιας κοινής πολιτικής αποτυχίας: οι πολίτες ακούνε ότι οι οικονομίες προχωρούν, ενώ οι ίδιοι αισθάνονται πως μένουν πίσω.
Ας ειπωθεί καθαρά: ανάπτυξη που δεν δημιουργεί κοινωνική κινητικότητα δεν είναι αρκετή. Είναι στατιστική επιτυχία με κοινωνικό έλλειμμα.
Η γενιά που σπουδάζει περισσότερο και περιμένει περισσότερο
Σύμφωνα με τη Eurostat, το 2025 σχεδόν ένας στους δύο νέους ενήλικες 18–34 ετών στην Ευρωπαϊκή Ένωση 49,8% ζούσε με τουλάχιστον έναν γονέα ή συμμετείχε στο ίδιο οικονομικό νοικοκυριό. Ο δείκτης δεν περιγράφει μόνο τη στεγαστική κρίση: επηρεάζεται και από τις σπουδές και τις οικογενειακές επιλογές. Ωστόσο φωτίζει ένα ευρύτερο ερώτημα. Πόσο ανεξάρτητος μπορεί να νιώθει ένας νέος όταν η μετάβαση στην αυτονομία γίνεται ολοένα δυσκολότερη;
Η πολιτική ζητά από τη νέα γενιά περισσότερα πτυχία, περισσότερη ευελιξία, περισσότερες δεξιότητες. Δεν της εγγυάται όμως ότι η εργασία θα αρκεί για σπίτι, οικογένεια και στοιχειώδη αποταμίευση. Και μετά χαρακτηρίζει τη δυσπιστία της «έλλειψη υπομονής». Όμως η υπομονή δεν είναι μισθός. Δεν πληρώνει ενοίκιο. Δεν χρηματοδοτεί ένα μέλλον.
Αλβανία: οι επενδύσεις δεν ψηφίζουν, οι άνθρωποι ψηφίζουν
Η Αλβανία προβάλλει τον τουρισμό, τα μεγάλα αναπτυξιακά έργα και την ευρωπαϊκή προοπτική της. Αλλά η εικόνα μιας χώρας δεν κρίνεται μόνο από τις νέες επενδύσεις ή την αξία των ακινήτων. Κρίνεται και από το αν οι νέοι της θεωρούν ότι μπορούν να μείνουν, να εργαστούν και να προκόψουν σε αυτήν.
Οι πρόσφατες κινητοποιήσεις στα Τίρανα, που εξελίχθηκαν σε σοβαρά επεισόδια, έφεραν στην επιφάνεια αιτήματα για εκπαίδευση, απασχόληση και λογοδοσία απέναντι σε καταγγελίες διαφθοράς. Η κυβέρνηση οφείλει να απαντήσει σε αυτά με πολιτικές και θεσμούς, όχι μόνο με ανακοινώσεις για την ανάπτυξη. Ένα πολυτελές ξενοδοχείο δεν αποτελεί απόδειξη ότι ο απόφοιτος ενός πανεπιστημίου έχει προοπτική. Μια χώρα δεν γίνεται πραγματικά πλουσιότερη μόνο επειδή ακριβαίνει η γη της· γίνεται όταν αποκτούν μεγαλύτερη αξία η εργασία και οι δυνατότητες των πολιτών της.
Γαλλία και Βέλγιο: η λιτότητα έχει πάντα αποδέκτη
Η Γαλλία αντιμετωπίζει πραγματικές δημοσιονομικές πιέσεις. Το δημόσιο χρέος δεν εξαφανίζεται με συνθήματα και οι δημόσιες υπηρεσίες χρειάζονται βιώσιμη χρηματοδότηση. Αλλά η δημοσιονομική ανάγκη δεν απαλλάσσει την κυβέρνηση από την υποχρέωση να εξηγήσει ποιος θα πληρώσει και ποιος θα προστατευθεί. Η περικοπή στην εκπαίδευση δεν είναι απλώς ένας αριθμός στον προϋπολογισμό. Είναι μια απόφαση για το ποια παιδιά θα έχουν λιγότερες ευκαιρίες.
Στις Βρυξέλλες, περίπου 30.000 άνθρωποι, σύμφωνα με την αστυνομία, συμμετείχαν στις κινητοποιήσεις της 9ης Οκτωβρίου κατά των σχεδιαζόμενων περικοπών και αλλαγών στην οικονομική πολιτική. Οι συνδικαλιστικές οργανώσεις αμφισβητούν τη δίκαιη κατανομή του κόστους. Και εδώ βρίσκεται η ουσία: ένας προϋπολογισμός δεν είναι ουδέτερη αριθμητική. Είναι η πιο αποκαλυπτική πολιτική δήλωση μιας κυβέρνησης. Δείχνει ποιον επιλέγει να στηρίξει, ποιον να φορολογήσει και από ποιον ζητά να κάνει θυσίες.
Δεν είναι κάθε δημόσια δαπάνη αποτελεσματική. Δεν είναι κάθε μεταρρύθμιση άδικη. Όμως όποιος επικαλείται τη δημοσιονομική υπευθυνότητα οφείλει να αποδείξει ότι την απαιτεί και από τους ισχυρούς, όχι μόνο από όσους έχουν μικρότερη διαπραγματευτική δύναμη. Αλλιώς δεν μιλάμε για μεταρρύθμιση με κοινωνική συναίνεση. Μιλάμε για μεταφορά του λογαριασμού.
Δεν φταίει η αγορά για όσα οφείλει να κάνει η πολιτική
Η λύση δεν είναι να δαιμονοποιήσουμε την επιχειρηματικότητα. Χωρίς επιχειρήσεις, επενδύσεις και ανταγωνισμό δεν παράγεται ο πλούτος που χρηματοδοτεί μισθούς, κοινωνικές υπηρεσίες και δημόσιες υποδομές. Η αγορά όμως δεν έχει δημοκρατική εντολή να εξασφαλίζει κοινωνική δικαιοσύνη. Αυτός είναι ο ρόλος της πολιτικής.
Χρειαζόμαστε ένα κράτος που καταπολεμά τη διαφθορά και την προνομιακή μεταχείριση, επενδύει στην εκπαίδευση και στην υγεία, προστατεύει τον υγιή ανταγωνισμό, φορολογεί δίκαια και δημιουργεί συνθήκες για καλύτερα αμειβόμενη εργασία. Όχι ένα κράτος που μοιράζει επιδόματα για να διαχειριστεί την αδυναμία του μισθού να καλύψει τις βασικές ανάγκες. Ούτε ένα κράτος που βαφτίζει κάθε επενδυτικό σχέδιο «πρόοδο» προτού εξετάσει ποιος πραγματικά ωφελείται.
Η βία στους δρόμους δεν δικαιολογείται. Οι επιθέσεις, οι εμπρησμοί και οι καταστροφές πλήττουν ανθρώπους που συχνά δεν ευθύνονται για τις αποφάσεις της εξουσίας. Αλλά και η καταστολή δεν αποτελεί κοινωνική πολιτική. Η αποκατάσταση της τάξης μπορεί να τελειώσει ένα επεισόδιο· δεν αποκαθιστά αυτομάτως την εμπιστοσύνη.
Το επικίνδυνο δεν είναι μόνο η οργή. Είναι η παραίτηση
Μια δημοκρατία αντέχει τη διαμαρτυρία. Δυσκολεύεται πολύ περισσότερο όταν οι πολίτες παύουν να πιστεύουν ότι οι θεσμοί μπορούν να διορθώσουν την αδικία. Όταν η κάλπη μοιάζει αδύναμη να αλλάξει την καθημερινότητα, όταν η εργασία δεν οδηγεί στην αυτονομία και όταν η λογοδοσία μοιάζει επιλεκτική, η πολιτική χάνει κάτι που δεν αγοράζεται με επιδοτήσεις και δεν επιβάλλεται με αστυνομικά μέτρα: την εμπιστοσύνη.
Η Ευρώπη δεν χρειάζεται να διαλέξει ανάμεσα στην ανταγωνιστικότητα και στην κοινωνική δικαιοσύνη. Χρειάζεται κυβερνήσεις που κατανοούν ότι η δεύτερη είναι προϋπόθεση για να διατηρηθεί η πρώτη.
Γιατί οι πολίτες δεν ζητούν να τους χαριστεί το μέλλον. Ζητούν να μη χρειάζεται να θυσιάζουν διαρκώς το παρόν τους για μια υπόσχεση που όλο απομακρύνεται.
Πρώτα τους είπαν να σπουδάσουν. Ύστερα να δουλέψουν περισσότερο. Μετά να κάνουν υπομονή. Και τώρα που βγήκαν στους δρόμους, τους ρωτούν γιατί είναι θυμωμένοι.
Η πραγματική έκπληξη δεν είναι ότι διαμαρτύρονται. Είναι ότι η εξουσία εξακολουθεί να παριστάνει πως δεν καταλαβαίνει γιατί.
