Τα αρχεία Έπσταϊν δεν είναι μια «ιστορία ενός νησιού». Αφορούν τη φύση της συλλογικής εξουσίας.
Τα αρχεία παρέχουν μια απογοητευτική ακτινογραφία ορισμένων από τις ελίτ της Αμερικής: Ανώριμες, γεμάτες ατιμωρησία, διεφθαρμένες, αδίστακτες και αφροδίσιες ταυτόχρονα. Παρέχουν επίσης μια απογοητευτική άποψη της παγκόσμιας πολιτικής: Δεν υπάρχουν μεγάλοι σκοποί, ούτε καν πολιτικοί οραματισμοί ή οικονομικοί οραματισμοί.
Το αίνιγμα είναι πώς ο Έπσταϊν κατάφερε να θέσει τον εαυτό του στο επίκεντρο τόσο μεγάλης γεωπολιτικής. Το γεγονός ότι τόσες πολλές παγκόσμιες δυνάμεις ένιωσαν πως έπρεπε να συνδεθούν μαζί του είναι τουλάχιστον αξιοσημείωτο.
Ίσως δεν είναι τυχαίο ότι ένα νησί κατέχει εξέχουσα θέση στο φρικιαστικά αποκρουστικό σκάνδαλο Έπσταϊν . Το σκάνδαλο, το οποίο τώρα εμπλέκει ένα ευρύ τμήμα των ελίτ της Αμερικής, συνδυάζει με εκρηκτικό τρόπο μια φαντασίωση της νεωτερικότητας και μια από τις πιο δυσβάστακτες ψυχοσωματικά και από πλευράς ηθικής οπτικής φρικαλεότητες της.
Η νεωτερικότητα (modernity) αναφέρεται σε μια ιστορική περίοδο και ένα σύνολο κοινωνικών, πολιτισμικών και πνευματικών χαρακτηριστικών που διαμόρφωσαν τον σύγχρονο κόσμο, κυρίως από τον Διαφωτισμό και μετά.
Σημαίνει ουσιαστικά τη μετάβαση από τις παραδοσιακές κοινωνίες (που βασίζονταν στη θρησκεία και το έθιμο) σε μια εποχή όπου κυριαρχούν ο ορθολογισμός, η επιστήμη και η πίστη στην πρόοδο.
Συχνά, η νεωτερικότητα περιγράφεται ως μια διαδικασία συνεχούς εκσυγχρονισμού και αλλαγής, η οποία ωστόσο μπορεί να συνοδεύεται από φαινόμενα απανθρωποποίησης και από αστάθεια.
Τα νησιά υπήρξαν συχνά τα μέρη όπου η νεωτερικότητα σκηνοθέτησε τις χειρότερες αυταπάτες της. Στον Διαφωτισμό, τα νησιά ήταν χώροι όπου κάποιος μπορούσε να ξεφύγει με ασφάλεια από όλους τους ηθικούς κανόνες και τις σεξουαλικές απαγορεύσεις. Προσέφεραν ένα περιβάλλον με απεριόριστη επιείκεια και ανοχή, καθώς ό,τι βιωνόταν εκεί δεν έθετε σε κίνδυνο την κυρίαρχη κοινωνία, ακριβώς επειδή ήταν υπεράκτιοι χώροι.
Αλλά η εικόνα της εξαιρετικής χαλάρωσης των κανόνων, η «υπεράκτια μεταφορά», ισχύει και για τα οικονομικά εγκλήματα: Μια μορφή φοροδιαφυγής που δεν θέτει σε κίνδυνο το σύστημα στο σύνολό του. Η εξωχώρια μεταφορά εγκλημάτων, σεξουαλικής βίας, επιείκειας απέναντι στο ανάρμοστο και οικονομικής δολιότητας είναι ταυτόχρονα και απειλητική αλλά και «καθησυχαστική» για την αφρόκρεμα, την ελίτ. Ακριβώς επειδή είναι υπεράκτια, και σε απόσταση ασφαλείας από το κέντρο της «συνηθισμένης», της «τετριμμένης» κοινωνικής, οικονομικής και πολιτιστικής ζωής, υποσχόταν απεριόριστη απόλαυση.
Αυτό όμως ήταν, πάντα μια αυταπάτη. Η χρηματοοικονομική εξωχώρια μεταφορά δεν είναι ένα περιφερειακό ζήτημα. Μεγεθύνει τα εγκλήματα του οικονομικού κέντρου. Κατά τον ίδιο τρόπο, οι ελίτ πίστευαν ανοήτως ότι μπορούσαν να πραγματοποιήσουν τις χειρότερες επιθυμίες τους χωρίς να μολύνουν το κέντρο. Αυτό που έθετε σε εφαρμογή ο ιστός του Έπσταϊν δεν ήταν μια φαντασίωση ελευθερίας, μια «εξέγερση» ενάντια στις απαγορεύσεις ή τους κανόνες της κοινωνίας των «πληβείων».
Αυτό που έθετε σε εφαρμογή ήταν μια πτυχή της φρικιαστικής λογικής της νεωτερικότητας: Μια άκρατη πορνοποίηση της φαντασίας, σεξουαλική εκμετάλλευση και εμπορευματοποίηση των σωμάτων, όπου το αυταρχικό και διαστροφικό σύμπαν του «Σαλό», και οι «120 μέρες στα Σόδομα» μοιάζουν να ωχριούν μπροστά στο «προϊόν» Έπσταϊν.
Έχουν δημοσιοποιηθεί όλα τα αρχεία; Θα προστατευθούν τα δικαιώματα των θυμάτων; Δεδομένου ότι εμπλέκονται τόσο οι Δημοκρατικοί όσο και οι Ρεπουμπλικάνοι, ποιος ωφελείται;
Τα αρχεία παρέχουν μια απογοητευτική ακτινογραφία ορισμένων από τις ελίτ της Αμερικής: Ανώριμες, γεμάτες ατιμωρησία, διεφθαρμένες, με έντονη ροπή προς την δωροδοκία, εύπορες και αφροδίσιες ταυτόχρονα.
Παρέχουν επίσης μια απογοητευτική εικόνα της παγκόσμιας πολιτικής: αυτό που έχουμε είναι ένας κόσμος που διοικείται από μεσάζοντες, ευάλωτες προσωπικότητες, εύθραυστα «εγώ», η τέλεια ενσάρκωση των μορφών ηθικής παρακμής του Όσβαλντ Σπένγκλερ : Η προφητική γραφή του Γερμανού ιστορικού και φιλόσοφου στο δίτομο «Η παρακμή της Δύσης» μοιάζει πλήρως να επιβεβαιώνεται.
Ελίτ, έξυπνες μεν, σκεπτικιστικές, αλλά ακόλαστες και ηθικά εξαντλημένες.
Η «πελατεία» του Έπσταϊν είναι μια ελίτ που συνδυάζει τη βίαιη ατιμωρησία με τη συναισθηματική ανωριμότητα.
Ποιες αποφάσεις είναι ικανές να πάρουν τόσο ανώριμοι και εύθραυστοι άνδρες;.
Η αντίδραση θα εκδηλωθεί με την πάροδο του χρόνου. Ποιος ξέρει πόσες ακόμα αθλιότητες θα βγουν στην επιφάνεια…
Αρχικά υπήρχε απροθυμία να αντιμετωπιστεί το κατάφατσα το θέμα και από τα δύο πολιτικά κόμματα, και χρειάστηκαν χρόνια, και νομοθεσία που εισήγαγαν δύο άξια μέλη της Βουλής των Αντιπροσώπων των Ηνωμένων Πολιτειών, ο Τόμας Μάσι και ο Ρο Κάννα για να ξεκινήσει η δημοσιοποίηση των αρχείων.
Ωστόσο, εξακολουθεί να υπάρχει, αναμφισβήτητα, ένα πέπλο σιωπής. Υπάρχουν κουτσομπολιά και φλυαρίες, διάσπαρτες υποψίες ατάκτως ερριμμένα όλα τούτα που καθώς δεν έχουν βγει συγκροτημένα στο φως μοιάζουν να είναι ένας τρόπος να μην αντιμετωπίσουμε το κεντρικό ερώτημα:
Πώς μπορεί μια κοινωνία να παράγει μια ελίτ αυτού του είδους;
Υπάρχει μια παθολογία της σύγχρονης πολιτικής ζωής, όπου η εξουσία δεν νομιμοποιείται ή δικαιολογείται μέσω της αρετής, αλλά μέσω της αδιαφάνειας, του θράσους, της νομικής γλώσσας, της προπαγάνδας και των διαδικαστικών τερτιπιών.
Ζούμε στην εποχή της απενοχοποιημένης χυδαιότητας. Το χυδαίο έχει παρεισφρήσει στη συμπεριφορά, στη γλώσσα, στην εμφάνιση, στις τέχνες, σε τέτοιο δε βαθμό και ένταση που καθίσταται σχεδόν αόρατο. Το συναντάμε στα πλήθη, αλλά και στις ελίτ, ασύδοτο στις διαφημίσεις, στα μίντια και στα κοινωνικά δίκτυα. Μια χυδαιότητα ανερυθρίαστη, συχνά -πυκνά επιθετική.
Πρόσφατα μεταφράστηκε στην ελληνική γλώσσα το βιβλίο του Μπερτράν Μπυφόν «Νεωτερικότητα και χυδαιότητα».
Το βιβλίο αυτό εξετάζει συστηματικά το φαινόμενο της εξάπλωσης της χυδαιότητας την εποχή της νεωτερικότητας, μελετάει τις πηγές και τα αίτια της διάδοσής της, αναζητώντας ένα πιθανό αντίδοτο. Εξετάζοντας τις θεμελιώδεις αρχές της νεωτερικής Δύσης, φέρνει στο φως τα βαθύτερα ελατήρια του φαινομένου, καταλήγοντας στην αναγκαιότητα της αντίστασης απέναντι στη ριζοσπαστικοποίηση της νεωτερικότητας που προδίδει το πρωταρχικό όραμα της χειραφέτησης, απειλώντας την ανθρωπιά μας.
Η χυδαιότητα εκδηλώνεται σήμερα παντού: στη γλώσσα, στη συμπεριφορά, στο ντύσιμο, τόσο από τους «ανώνυμους» όσο και από τους πλέον υψηλόβαθμους κρατικούς αξιωματούχους· κυριαρχεί στα μέσα ενημέρωσης, στη διαφήμιση, στα κοινωνικά δίκτυα κατεξοχήν, δίχως την παραμικρή αναστολή, γίνεται όπλο κατίσχυσης στα χέρια επιτήδειων πολιτικών, όπως ο νεοεκλεγείς πλανητάρχης. Η περίπτωσή του αποτελεί μία μελέτη της εξάπλωσης αυτού του φαινομένου στην εποχή της νεωτερικότητας. Ο Μπερτράν Μπυφόν, γάλλος πολιτικός επιστήμονας που ειδικεύεται, μεταξύ άλλων, σε ζητήματα ρητορικής, στο βιβλίο του, , ταυτίζει την όξυνση της κυριαρχίας της χυδαιότητας στις κοινωνικές σχέσεις με τον θρίαμβο του νεοφιλελευθερισμού, ο οποίος οδήγησε στα άκρα τον ατομικισμό, τη χρησιμοθηρία, τον καταναλωτισμό, συμπεριφορές που συνδέονται στενά με τη νεωτερικότητα, αλλά γίνονταν ανεκτές μέχρι τώρα, αν δεν περνούσαν απλώς απαρατήρητες.
Σύμφωνα με τον συγγραφέα, ενώ η αβρότητα ήταν ένα επιβεβλημένο χαρακτηριστικό του παλαιού καθεστώτος, η χυδαιότητα αποτελεί μια παράπλευρη απώλεια που ακούσια επέφερε η νεωτερικότητα, με τη σταδιακή απο-επισημοποίηση των σχέσεων μεταξύ των ατόμων.
Εντοπίζοντας τη γένεσή της σε αυτή την ιστορική τομή, ξεκινά την έρευνά του από την εμφάνιση του όρου και τις χρήσεις του μετά τη Γαλλική Επανάσταση, όπως και την ύπαρξή της πριν από την επινόηση της έννοιας, εξετάζοντας λογοτεχνικούς ήρωες των προεπαναστατικών γαλλικών γραμμάτων.
Στη συνέχεια διερευνά την «ακατανίκητη» ανάπτυξη της χυδαιότητας στο πλαίσιο της καινούργιας ελίτ που βρέθηκε στην εξουσία, αλλά και τις εναντίον της επικρίσεις, στο όνομα ηθικών, αισθητικών και άλλων ιδανικών, που στάθηκαν αναποτελεσματικές.
Στο δεύτερο μέρος της μελέτης του, ο συγγραφέας εξετάζει διεξοδικά τα νεωτερικά στοιχεία εκδήλωση των οποίων, στρεβλή ή όχι, αποτελεί η χυδαιότητα: τη νεωτερική ελευθερία και τον άνθρωπο κάτοχο δικαιωμάτων, τον εξισωτισμό και τον ωφελιμισμό, αλλά και τη δημοκρατία των ίσων, και τις επιβλαβείς επιπτώσεις τους στα ήθη, που οδηγούν στον εκχυδαϊσμό των τρόπων. Χωρίς να αποτελεί νοσταλγικό θρήνο , το αντίθετο, η μελέτη του Γάλλου πολιτικού επιστήμονα, εκτός από μια έρευνα στην «αρχαιολογία της χυδαιότητας», είναι και μια προειδοποίηση για τους κινδύνους που εμπεριέχει η ριζοσπαστικοποίηση της ύστερης νεωτερικότητας.
Έχοντας συναντήσει και «συνομιλήσει» με τα συμπεράσματα του Μπερτράν Μπυφόν, δεν μένει παρά να επιστέψουμε στους μεγάλους Ρωμαίους ιστορικούς και να ξαναμελετήσουμε τα κείμενα τους:
Ο Τάκιτος, ο Σαλλούστιοςκαι ο Λίβιος αποτελούν την «αγία τριάδα» της ρωμαϊκής ιστοριογραφίας, οι οποίοι, παρά τις διαφορές τους στο ύφος και την οπτική, διαμόρφωσαν την εικόνα που έχουμε σήμερα για τη Ρώμη, το δε συγγραφικό τους έργο μας επιτρέπει και μας προτρέπει να κατανοήσουμε την εποχή που ζούμε:
Εντόπισαν τη σεξουαλική παρακμή και τη βία στο ορατό κέντρο της εξουσίας, αντιμετωπίζοντας την υπερβολή ως σημάδι και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ως αιτία πολιτικής παρακμής.
Θα δυσκολευτούμε να το κατανοήσουμε, αλλά αργά ή γρήγορα θα το εμπεδώσουμε.
Σε αντίθεση με τους Ρωμαίους, δεν πιστεύουμε ότι η παρακμή, ειδικά η σεξουαλική παρακμή, μας λέει πολλά για την παρακμή των κοινωνιών. Συνήθως πιστεύουμε πως οι αιτίες είναι δομικές – οικονομικές ή πολιτικές.
Υπάρχουν, φυσικά, διαβαθμίσεις στα αρχεία Έπσταϊν που πρέπει να αναλυθούν και που διαφοροποιούν τους εμπλεκόμενους:
Άτομα που διέπραξαν εγκλήματα από νομικής άποψης, άτομα που συμμετείχαν σε ηθικά κατακριτέα συμπεριφορά και άτομα που οι ίδιοι δεν είναι ατομικά ένοχοι, αλλά ανέχτηκαν ολόκληρη τη δομή της εξουσίας και της γνώσης που παραμέρισε την ντροπή. Τα αρχεία Έπσταϊν δεν αφορούν την ατομική ενοχή ή αθωότητα. Αφορούν τη φύση της συλλογικής εξουσίας. Και όταν αυτή η συλλογική δύναμη δείχνει ελίτ να ευθυγραμμίζουν τη σεξουαλική, οικονομική, νομική, πολιτική, ακόμη και πνευματική εξουσία με την ντροπή και την ατιμωρησία, αναρωτιέται κανείς αν οι Ρωμαίοι ιστορικοί είχαν δίκιο: Μίλησαν για αυτοκρατορίες που θα καταρρεύσουν όταν οι ελίτ δεν θα μπορούν πλέον να συγκρατηθούν σε κανένα επίπεδο και με καμία εκδοχή. Μια ελίτ τόσο άπληστη και τόσο ευάλωτη δύσκολα μπορεί να την εμπιστευτούν τα πλήθη.
Το δίλημμα, επομένως όπως το γνώριζαν οι Ρωμαίοι, είναι το εξής: Μια ελίτ αυτού του είδους δεν έχει πλέον καμία εξουσία. Ακόμα και στην εξουσία, είναι φοβισμένη. Ποιος ξέρει τι βία ασκεί για να καλύψει τα ίχνη της…
Από την άλλη πλευρά, αν η ελίτ τη γλιτώσει, ο δρόμος είναι ανοιχτός για την επέλαση του ηθικού μηδενισμού, ένα σημείο από το οποίο δεν απέχουμε πολύ.
Αν είναι έτσι τα πράγματα τίθεται επιτακτικά το ερώτημα: Σε ποιες αξίες να πιστέψει κανείς, για ποιες αξίες αξίζει να αγωνισθεί, ποιες αξίες θα διδάξει στις νεότερες γενιές;
Και ίσως το κυριότερο: πως και τι μπορεί να απαιτήσει από τους νέους;
Η γενιά που σιγά-σιγά αποσύρεται και ετοιμάζεται να παραδώσει την σκυτάλη είναι αξιοθρήνητη: Βρωμάει ο υπόνομος που την κυβερνά και αν ανοίξουμε το καπάκι θα απλωθεί η μπόχα, η ανυπόφορη δυσοσμία που τόσο παραστατικά αφηγείται η γελοιογραφία. Τόσο παραστατικά που δεν χρειάζεται ούτε μισή λέξη να προστεθεί.
Μακάρι να αφυπνισθεί. Αλλά μπορεί;
Μιχάλης Κονιόρδος , εκπαιδευτικός https://www.core-econ.org/
