Σαν σήμερα, στις 28 Σεπτεμβρίου 2003, πέθανε στη Νέα Υόρκη, σε ηλικία 94 ετών, ο Ελία Καζάν, ο Ηλίας Καζαντζόγλου όπως ήταν το ελληνικό του όνομα, ένας από τους ανθρώπους που άλλαξαν τον τρόπο με τον οποίο έπαιζαν οι ηθοποιοί και γυρίζονταν οι ταινίες στην Αμερική.
Η διαδρομή του υπήρξε εντυπωσιακή, αλλά και βαθιά αμφιλεγόμενη. Ο Καζάν κέρδισε δύο Όσκαρ σκηνοθεσίας, ανέδειξε μερικούς από τους μεγαλύτερους ηθοποιούς του 20ού αιώνα και άφησε ταινίες που θεωρούνται κλασικές. Ταυτόχρονα, η απόφασή του να κατονομάσει πρώην συντρόφους του ενώπιον της Επιτροπής Αντιαμερικανικών Ενεργειών του Κογκρέσου τον ακολούθησε μέχρι το τέλος της ζωής του.
Από την Κωνσταντινούπολη στη Νέα Υόρκη
Γεννήθηκε στις 7 Σεπτεμβρίου 1909 στην Κωνσταντινούπολη, σε οικογένεια Ελλήνων της Μικράς Ασίας. Το οικογενειακό του όνομα ήταν Καζαντζόγλου. Σε ηλικία τεσσάρων ετών μετανάστευσε με την οικογένειά του στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Σπούδασε στο Williams College και στη συνέχεια στη δραματική σχολή του Yale. Η μεγάλη του πορεία άρχισε στο θέατρο, μέσα από το Group Theatre, και αργότερα στο Broadway.
Υπήρξε από τους σημαντικότερους σκηνοθέτες του αμερικανικού θεάτρου, συνδέοντας το όνομά του με έργα του Τενεσί Ουίλιαμς και του Άρθουρ Μίλερ.
Ο Μπράντο, το «Λεωφορείον ο Πόθος» και μια νέα υποκριτική
Ο Καζάν είχε καθοριστικό ρόλο στην ανάδειξη του Μάρλον Μπράντο. Σκηνοθέτησε στο θέατρο το «Λεωφορείον ο Πόθος» και το 1951 μετέφερε το έργο του Τενεσί Ουίλιαμς στον κινηματογράφο.
Η ταινία απέσπασε 12 υποψηφιότητες για Όσκαρ και τέσσερα βραβεία, ενώ ο ίδιος ο Καζάν ήταν υποψήφιος για το Όσκαρ σκηνοθεσίας.
Με τον Καζάν συνδέθηκε στενά και η περίφημη αμερικανική «Method Acting», η νέα αντίληψη της υποκριτικής που απαιτούσε από τον ηθοποιό να αναζητά το συναίσθημα βαθύτερα μέσα στην προσωπική του εμπειρία. Το 1947 ήταν ένας από τους ιδρυτές του περίφημου Actors Studio στη Νέα Υόρκη.
Τα δύο Όσκαρ και «Το Λιμάνι της Αγωνίας»
Το πρώτο Όσκαρ σκηνοθεσίας ήρθε για το «Gentleman’s Agreement» του 1947, μια τολμηρή για την εποχή ταινία γύρω από τον αντισημιτισμό.
Το δεύτερο ήρθε με το αριστουργηματικό «On the Waterfront» – «Το Λιμάνι της Αγωνίας», με πρωταγωνιστή τον Μάρλον Μπράντο. Στα Όσκαρ του 1955 ο Καζάν κέρδισε το βραβείο σκηνοθεσίας.
Ακολούθησε το «Ανατολικά της Εδέμ» (East of Eden) το 1955, βασισμένο στο μυθιστόρημα του Τζον Στάινμπεκ. Με αυτή την ταινία ο Καζάν συνέβαλε αποφασιστικά στη δημιουργία του κινηματογραφικού μύθου του Τζέιμς Ντιν, ο οποίος θα σκοτωνόταν την ίδια χρονιά σε ηλικία μόλις 24 ετών.
«Αμέρικα, Αμέρικα»: η ιστορία της δικής του οικογένειας
Ιδιαίτερη θέση στο έργο του έχει το «America America» του 1963. Ήταν ίσως η πιο προσωπική ταινία του, εμπνευσμένη από την ιστορία της οικογένειάς του και την περιπέτεια των Ελλήνων της Μικράς Ασίας που αναζητούσαν μια νέα ζωή στην Αμερική.
Ο Καζάν δεν ήταν απλώς σκηνοθέτης της. Έγραψε το σενάριο και μετέφερε στην οθόνη μνήμες, αφηγήσεις και βιώματα που κουβαλούσε από την οικογενειακή του καταγωγή. Το «Αμέρικα, Αμέρικα» έγινε ουσιαστικά η κινηματογραφική επιστροφή του στις ρίζες του.
Η μεγάλη πληγή: τα ονόματα στην Επιτροπή Μακάρθι
Υπάρχει όμως ένα κεφάλαιο της ζωής του που δεν μπορεί να παραλειφθεί.
Ο Καζάν είχε υπάρξει για σύντομο διάστημα, τη δεκαετία του 1930, μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος των ΗΠΑ. Το 1952, στην εποχή του αντικομμουνιστικού διωγμού και της μαύρης λίστας στο Χόλιγουντ, κατέθεσε ενώπιον της House Un-American Activities Committee (HUAC).
Στην κατάθεσή του κατονόμασε ανθρώπους με τους οποίους είχε συνδεθεί στο Group Theatre ως πρώην μέλη του Κομμουνιστικού Κόμματος.
Η πράξη αυτή δίχασε για δεκαετίες τον καλλιτεχνικό κόσμο. Οι επικριτές του θεώρησαν ότι πρόδωσε συναδέλφους του, ανθρώπους που εξαιτίας του κλίματος της εποχής μπορούσαν να χάσουν τη δουλειά και την καριέρα τους. Ο ίδιος υπερασπίστηκε την επιλογή του και δεν την αποκήρυξε δημόσια.
Το τιμητικό Όσκαρ και η παγωμένη αίθουσα
Η διαμάχη αναβίωσε εντυπωσιακά το 1999, όταν η Αμερικανική Ακαδημία Κινηματογράφου αποφάσισε να του απονείμει τιμητικό Όσκαρ για το σύνολο της προσφοράς του.
Ήταν μια από τις πιο φορτισμένες στιγμές στην ιστορία των Όσκαρ. Πολλοί σηκώθηκαν και χειροκρότησαν. Άλλοι παρέμειναν καθισμένοι και δεν χειροκρότησαν, δείχνοντας ότι σχεδόν μισό αιώνα αργότερα η πληγή της μαύρης λίστας παρέμενε ανοικτή.
Ο σκηνοθέτης που άλλαξε τους ηθοποιούς
Η κληρονομιά του Καζάν δεν περιορίζεται στις ταινίες του. Είχε μια σχεδόν μοναδική ικανότητα να αναγνωρίζει και να απελευθερώνει το ταλέντο των ηθοποιών.
Μάρλον Μπράντο, Τζέιμς Ντιν, Γουόρεν Μπίτι, Νάταλι Γουντ, Βίβιαν Λι, Καρλ Μάλντεν: μερικές μόνο από τις μεγάλες προσωπικότητες που πέρασαν μπροστά από την κάμερά του ή συνεργάστηκαν μαζί του στο θέατρο.
Πέθανε στις 28 Σεπτεμβρίου 2003 στη Νέα Υόρκη.
Ο Ηλίας Καζαντζόγλου έζησε σχεδόν ολόκληρο τον 20ό αιώνα και έγινε ένας από τους δημιουργούς που καθόρισαν το αμερικανικό θέατρο και σινεμά. Η ιστορία του, όμως, παραμένει διπλή: από τη μία ο σπουδαίος σκηνοθέτης του «Λεωφορείον ο Πόθος», του «Ανατολικά της Εδέμ», του «Λιμανιού της Αγωνίας» και του «Αμέρικα, Αμέρικα»· από την άλλη, ο άνθρωπος μιας επιλογής του 1952 που δεν έπαψε ποτέ να προκαλεί συζήτηση.
Και ίσως γι’ αυτό ο Ελία Καζάν παραμένει μέχρι σήμερα όχι μόνο ένας μεγάλος δημιουργός, αλλά και μία από τις πιο σύνθετες και αντιφατικές προσωπικότητες στην ιστορία του Χόλιγουντ.
