Νέα δεδομένα επαναφέρουν στο προσκήνιο τη μακροχρόνια συζήτηση γύρω από την ταυτότητα του ζευγαριού που απεικονίζεται στο αινιγματικό έργο «Ο Γάμος των Αρνολφίνι» (1434), του σπουδαίου Ολλανδού ζωγράφου Γιαν βαν Άικ.
Αφορμή στάθηκε ο κατάλογος της έκθεσης «Van Eyck: The Portraits», η οποία εγκαινιάζεται στις 21 Νοεμβρίου στην National Gallery του Λονδίνου και περιλαμβάνει μια νέα θεωρία: ο άνδρας του πίνακα, που μέχρι σήμερα θεωρούνταν μέλος της οικογένειας Ιταλών εμπόρων Αρνολφίνι, ενδέχεται να είναι ο ίδιος ο ζωγράφος.
Σύμφωνα με δημοσίευμα του The Art Newspaper, η συγκεκριμένη εκδοχή διατυπώνεται σε ένα από τα δοκίμια του καταλόγου της έκθεσης και αμφισβητεί την καθιερωμένη ταυτοποίηση των προσώπων που πρωταγωνιστούν σε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα έργα του Βαν Άικ.
Ο πίνακας, ιδιοκτησίας της National Gallery του Λονδίνου και ένα από τα κεντρικά έργα της έκθεσης, παρουσιάζει έναν καλοντυμένο άνδρα και μία γυναίκα να ποζάρουν πιασμένοι χέρι χέρι σε ένα ιδιωτικό δωμάτιο. Κάθε λεπτομέρεια του χώρου αποπνέει μία διακριτική πολυτέλεια: από τα ενδύματα του ζευγαριού, διακοσμημένα με γούνινες λεπτομέρειες, μέχρι το ανατολίτικο χαλί στο δάπεδο και το πορτοκάλι που βρίσκεται στο περβάζι του παραθύρου, ένα ιδιαίτερα ακριβό είδος πολυτελείας για την εποχή.
Είναι σαφές ότι τα δύο πρόσωπα παρουσιάζονται ως σύζυγοι. Ωστόσο, σε αντίθεση με την παλαιότερη ερμηνεία, το έργο δεν απεικονίζει τελετή γάμου. Σε απογραφή του 16ου αιώνα, η οποία καταγράφει τα έργα που ανήκαν τότε στη Μαργαρίτα της Αυστρίας, Πριγκίπισσα των Αστουριών και Δούκισσα της Σαβοΐας, τον πίνακα συναντάμε με τις ονομασίες «Hernoul le Fin» ή «Arnoult Fin». Οι συγκεκριμένες αναφορές ερμηνεύονται ευρέως από τους ιστορικούς τέχνης ως παραλλαγές του ονόματος «Αρνολφίνι».
Παρά την επικρατούσα σύνδεση του έργου με την οικογένεια Αρνολφίνι, οι ειδικοί δεν έχουν καταλήξει στο ποιο μέλος της οικογένειας απεικονίζεται. Μεταξύ των πιθανών υποψηφίων έχει αναφερθεί ο Τζοβάνι ντι Αρίγκο Αρνολφίνι, αν και νεότερα ευρήματα δείχνουν ότι ενδέχεται να μην ήταν παντρεμένος όταν φιλοτεχνήθηκε ο πίνακας. Πιο πιθανή θεωρείται η εκδοχή ότι πρόκειται για τον ξάδελφό του, Τζοβάνι ντι Νικολάο Αρνολφίνι, ο οποίος το 1434 θα ήταν περίπου 40 ετών.
Η πρώτη σύζυγός του, Κοστάντσα Τρέντα, είχε πεθάνει το 1433. Ως εκ τούτου, σύμφωνα με την ιστοσελίδα της National Gallery, η γυναίκα που απεικονίζεται δίπλα του πιθανότατα ήταν η δεύτερη σύζυγός του, η ταυτότητα της οποίας παραμένει άγνωστη. Υπάρχει, ωστόσο, και μία διαφορετική ερμηνεία: η ιστορικός τέχνης Μάργκαρετ Κόστερ, μαζί με άλλους ερευνητές, έχει υποστηρίξει ότι ο πίνακας ενδέχεται να αποτελεί έργο στη μνήμη κάποιου προσώπου.
Η επιγραφή και η θεωρία για τον ίδιο τον Βαν Άικ
Μία άλλη θεωρία υποστηρίζει ότι το ζευγάρι ήταν στο φιλικό περιβάλλον του ζωγράφου. Στον κυρτό καθρέφτη που βρίσκεται πίσω από τις δύο μορφές διακρίνονται δύο ακόμη άνδρες, οι οποίοι φαίνεται να εισέρχονται στο δωμάτιο. Πάνω από τον καθρέφτη δεσπόζει η επιγραφή «Johannes de Eyck fuit hic. 1434», που μεταφράζεται ως «Ο Γιαν βαν Άικ ήταν εδώ. 1434».
Η συγκεκριμένη φράση έχει οδηγήσει ορισμένους στην υπόθεση ότι οι δύο άνδρες που αντανακλώνται στον καθρέφτη είναι ο ίδιος ο Βαν Άικ και ο υπηρέτης του, οι οποίοι επισκέπτονται το ζευγάρι.
View this post on InstagramAdvertisement
Ωστόσο, ο επιμελητής της Πινακοθήκης του Βερολίνου Gemäldegalerie, Στέφαν Κέμπερντικ, προτείνει μια διαφορετική ανάγνωση. Στο δοκίμιό του για τον κατάλογο της έκθεσης υποστηρίζει ότι τα δύο κεντρικά πρόσωπα του πίνακα είναι ο ίδιος ο Γιαν βαν Άικ και η σύζυγός του, Μαργαρίτα. Ο Κέμπερντικ, ο οποίος εργάζεται στη Gemäldegalerie του Βερολίνου, βασίζει τη θεωρία του κυρίως στη θέση της επιγραφής. Επισημαίνει ότι η φράση βρίσκεται στον τοίχο, δίπλα στο κεφάλι της ανδρικής μορφής, στοιχείο που, κατά την εκτίμησή του, υποδηλώνει άμεση σύνδεση του ζωγράφου με τον εικονιζόμενο άνδρα.
Η άποψή του αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς η συλλογή της Gemäldegalerie περιλαμβάνει και άλλα έργα του Βαν Άικ, μεταξύ των οποίων το «Πορτρέτο ενός άνδρα με κόκκινο καπέλο» (Portrait of a Man in a Red Chaperon), που χρονολογείται στο διάστημα 1390–1440/41 και απεικονίζει, σύμφωνα με τη σχετική σύνδεση, τον ίδιο άνδρα με εκείνον στον «Γάμο των Αρνολφίνι», σε μεγαλύτερη ηλικία.
Εάν η θεωρία του Κέμπερντικ επιβεβαιωθεί, θα μπορούσε να θέσει υπό αμφισβήτηση και την ταυτότητα των προσώπων που απεικονίζονται σε άλλους πίνακες του Βαν Άικ.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το έργο «Πορτρέτο ενός άνδρα» (Portrait of a Man), του 1433, που κι αυτό ανήκει στη National Gallery του Λονδίνου. Σε αυτό απεικονίζεται ένας άνδρας αρκετά μεγαλύτερος σε ηλικία από εκείνον στον «Γάμο των Αρνολφίνι» και το έργο θεωρείται, με επιφύλαξη, πιθανή αυτοπροσωπογραφία του ζωγράφου.
Από την άλλη πλευρά, η περιγραφή του πίνακα «Πορτρέτο ενός άνδρα με κόκκινο καπέλο» στη συλλογή του Βερολίνου εξακολουθεί να αναφέρει ότι το εικονιζόμενο πρόσωπο θεωρείται πως είναι ο Τζοβάνι Αρνολφίνι, παρά τη νέα θεωρία του Κέμπερντικ. Και τα δύο έργα περιλαμβάνονται στην έκθεση «Van Eyck: The Portraits», η οποία συγκεντρώνει και τα εννέα πορτρέτα του Γιαν βαν Άικ που έχουν διασωθεί μέχρι σήμερα.
Από την πλευρά του, ο Νίκολας Φλόρι, ο οποίος επιμελείται την έκθεση μαζί με την Έμμα Καπρόν, χαρακτήρισε τη θεωρία του Κέμπερντικ «ενδιαφέρουσα», αλλά ταυτόχρονα «εικασία», μιλώντας στην The Art Newspaper.
Ο ίδιος επισήμανε ένα στοιχείο που, κατά την άποψή του, δημιουργεί ερωτήματα σχετικά με την ταυτότητα της γυναίκας στον «Γάμο των Αρνολφίνι». Σε ένα ακόμη έργο που παρουσιάζεται στην έκθεση και προέρχεται από το Musea Brugge, η γυναίκα έχει ταυτοποιηθεί με βεβαιότητα ως η Μαργαρίτα, χάρη σε σχετική επιγραφή. Ωστόσο, τα μάτια της συγκεκριμένης μορφής έχουν γκριζογάλανη απόχρωση, σε αντίθεση με τα καστανά μάτια της γυναίκας που απεικονίζεται στον «Γάμο των Αρνολφίνι».
Η νέα αυτή εκδοχή φέρνει ξανά στο προσκήνιο το μυστήριο γύρω από ένα από τα πιο αινιγματικά έργα της ευρωπαϊκής ζωγραφικής, καθώς ενδέχεται να δίνει απάντηση σε ένα από τα μεγαλύτερα αναπάντητα ερωτήματα της ιστορίας της τέχνης.
Με πληροφορίες από ARTnews