“Το σημαντικότερο βήμα που έχει γίνει είναι το ότι οι ίδιοι οι ΄Ελληνες καλλιτέχνες δεν θεωρούν την τέχνη τους περιφερειακή”, λέει στη HuffPost ο Φοίβος Σακαλής, ο οποίος διατελέσει, μεταξύ άλλων, Υπεύθυνος Τύπου και Δημοσίων Σχέσεων του Ιδρύματος ΔΕΣΤΕ, Υπεύθυνος Τύπου του ΕΜΣΤ, Διευθυντής Επικοινωνίας της Art Athina, ένα από τα βασικά στελέχη της documenta14, Συντονιστής της Ελληνικής Εταιρείας Περιβάλλοντος και Πολιτισμού και σήμερα συντονίζει το Διεθνές Πρόγραμμα Φιλοξενίας Επιμελητών του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης.
- Κοιτάζοντας τη μέχρι τώρα πορεία σας — από το ΔΕΣΤΕ μέχρι την documenta 14 και το ΕΜΣΤ — ποιο θεωρείτε ότι είναι το βασικό νήμα που συνδέει όλες αυτές τις εμπειρίες;
Η ακράδαντη πεποίθηση πως ο πολιτισμός είναι μοχλός αλλαγής, μπορεί να αλλάξει τον τρόπο σκέψης, την κοινωνία, καθιστώντας τη προοδευτικότερη. Παράλληλα, και πέρα από την αισθητική ευχαρίστηση, η αποκωδικοποίηση της εικαστικής δημιουργίας είναι μία νοητική πρόκληση και πρόσκληση μοιράσματος ιδεών και συναισθημάτων με τους καλλιτέχνες.
- Πώς έχει αλλάξει η ελληνική σκηνή σύγχρονης τέχνης τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια και ποια πιστεύετε ότι είναι σήμερα τα μεγαλύτερα δυνατά της σημεία;
Οι αλλαγές είναι πολλές. Καταρχάς στην εκπαίδευση, οι τωρινοί καθηγητές των σχολών καλών τεχνών είναι εξοικειωμένοι με όλων των ειδών τα μέσα έκφρασης, οι ίδιοι διαπραγματεύονται στο έργο τους θεματικές οι οποίες μάλλον φόβιζαν ή δεν ενδιέφεραν προηγούμενες γενιές και έτσι δίνουν μεγαλύτερη ελευθερία και καλύτερες βάσεις στους φοιτητές. Η ενημέρωση μέσω του internet αλλά και των πιο προσιτών ταξιδιών δίνει την δυνατότητα ενημέρωσης και επαφής με το διεθνές γίγνεσθαι. Η δημιουργία πολλών καλλιτεχνικών ομάδων και χώρων οργανωμένων από καλλιτέχνες για καλλιτέχνες δίνει πολλαπλές δυνατότητες στους εικαστικούς, οι οποίες παλιότερα δεν υπήρχαν. Τέλος, με αφετηρία το παράδειγμα του ΕΜΣΤ τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότεροι πολιτιστικοί οργανισμοί επικεντρώνονται και βοηθούν την ελληνική εικαστική σκηνή.
- Υπήρξε κάποια στιγμή ή συνεργασία στην καριέρα σας που άλλαξε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεστε τον ρόλο της τέχνης στη δημόσια σφαίρα;
Η αλήθεια είναι ότι ανέκαθεν με ενδιέφεραν οι συνεργασίες με οργανισμούς οι οποίοι είχαν κοινωνικό πρόσημο, τουλάχιστον με την ευρεία έννοια. Για παράδειγμα το Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης του Ιδρύματος ΔΕΣΤΕ το 1998 όταν ξεκίνησε την λειτουργία του είχε δωρεάν είσοδο, ήταν ανοιχτό σε επιμελητικές προτάσεις και κυρίως -παρότι βασιζόταν σε μία ιδιωτική συλλογή- έδινε τη δυνατότητα να δούμε έργα καλλιτεχνών που ταυτόχρονα παρουσίαζαν τα μεγαλύτερα μουσεία του κόσμου και διαφορετικά δεν θα τα βλέπαμε στην Ελλάδα. Η documenta14 ήταν στην ουσία της ένας κοινωνικός σχολιασμός, ο καθρέφτης της εποχής της μεγάλης αντιπαράθεσης ανάμεσα στον Βορρά και στον Νότο της Ευρώπης, της αμφισβήτησης των δομών και της λειτουργίας της Ε.Ε, φώτισε τις κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες, σχολίασε την εκμετάλλευση των χωρών του «τρίτου κόσμου» από τη Δύση. Όσο για το ΕΜΣΤ, από το 2021 όταν ανέλαβε η Κατερίνα Γρέγου ως Καλλιτεχνική Διευθύντρια, λειτουργεί ως μεγεθυντικός φακός των μεγάλων ζητημάτων της εποχής. Ο πρώτος κύκλος εκθέσεων αναφερόταν στις προβληματικές της συγκρότησης του κράτους και στα θέματα πολιτειότητας, ο δεύτερος στην επίδραση της τεχνολογίας και των κοινωνικών μέσων στις ανθρώπινες σχέσεις και την εργασία, ο τρίτος στη θέση των γυναικών στη κοινωνία, και ο τελευταίος και πιο πρόσφατος στα δικαιώματα των ζώων.
- Έχετε εργαστεί σε διαφορετικούς θεσμούς και οργανισμούς. Πόσο διαφορετικό είναι να υπηρετεί κανείς την τέχνη από τη θέση της επικοινωνίας, της δικτύωσης ή της επιμέλειας πολιτιστικών προγραμμάτων;
Η συνισταμένη είναι κοινή, ανάγκη για αποκωδικοποίηση/κατανόηση της τέχνης και πάθος γι’ αυτή.
- Πιστεύετε ότι η Αθήνα έχει πλέον αποκτήσει σταθερή θέση στον διεθνή χάρτη της σύγχρονης τέχνης ή εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται ως μια “περιφερειακή” περίπτωση;
Νομίζω πως το σημαντικότερο βήμα που έχει γίνει είναι το ότι οι ίδιοι οι καλλιτέχνες δεν θεωρούν την τέχνη τους περιφερειακή. Διεκδικούν τη θέση τους στη διεθνή σφαίρα και όλο και περισσότερο καταφέρνουν να συμμετέχουν ισότιμα σε διεθνείς οργανώσεις, μπιενάλε, να λαμβάνουν χρηματοδότηση από διεθνείς οργανισμούς και να κάνουν νέες παραγωγές οι οποίες πολλές φορές είναι για δημόσιους χώρους. Φυσικά, υπάρχει ακόμα πολύς δρόμος να διανυθεί και η στήριξη της πολιτείας προς τη σύγχρονη καλλιτεχνική παραγωγή παραμένει κεφαλαιώδους σημασίας.
- Πώς γεννήθηκε η ιδέα του ΕΜΣΤ International Curators Visiting Programme και ποιο κενό ήρθε να καλύψει στο ελληνικό οικοσύστημα τέχνης;
Είναι μία ιδέα της Καλλιτεχνικής Διευθύντριας του ΕΜΣΤ, της Κατερίνας Γρέγου. ‘Έχοντας μία τεράστια εμπειρία από το εξωτερικό ως προς τον τρόπο λειτουργίας των μουσείων και των ιδρυμάτων και του τι μπορούν και πρέπει να προσφέρουν στους καλλιτέχνες, αλλά και μία βαθιά γνώση της ελληνικής καλλιτεχνικής σκηνής και των αναγκών της, από την αρχή της θητείας της αποφάσισε ότι το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης τέχνης ήταν θεσμικά ο αρμόδιος φορέας για την προβολή και εδραίωση της ελληνικής εικαστικής σκηνής διεθνώς. Γι’ αυτό εκτός από το Διεθνές Πρόγραμμα Επίσκεψης Επιμελητών, οραματίστηκε επίσης ένα Πρόγραμμα Φιλοξενίας Ελλήνων Καλλιτεχνών (Residencies) σε διεθνή εικαστικά κέντρα όπως το Citedes Arts στο Παρίσι, το Wiels στις Βρυξέλλες και το Bethanien στο Βερολίνο, με πληρωμένα τα έξοδα από το ΕΜΣΤ, αλλά και ένα πρόγραμμα Μεντόρων όπου διακεκριμένοι διεθνείς καλλιτέχνες και επιμελητές συμβουλεύουν Έλληνες καλλιτέχνες ως προς την δουλειά τους και τους διασυνδέουν με την διεθνή κοινότητα. Και τα τρία προγράμματα είναι σημαντικά καθώς δίνουν την ευκαιρία σε μεγάλο αριθμό επιμελητών να γνωρίσουν την εικαστική παραγωγή μας, ανοίγουν ευκαιρίες για συνεργασίες στο εξωτερικό, και δημιουργούν έναν παραγωγικό διάλογο.
- Ποια είναι τα βασικά κριτήρια με τα οποία επιλέγετε τους διεθνείς επιμελητές που συμμετέχουν στο πρόγραμμα;
Είναι όλοι/ες επιμελητές/ιες πρώτης γραμμής. Διευθυντές/ιες μουσείων, επικεφαλής εκθεσιακού προγράμματος μουσείων και οργανισμών, καλλιτεχνικοί διευθυντές/ιες γνωστών μπιενάλε. Το κυριότερο κριτήριο είναι να οργανώνουν στο άμεσο μέλλον μία σημαντική διεθνή έκθεση και να ενδιαφέρονται να συμπεριλάβουν Έλληνες καλλιτέχνες. Άλλες φορές δεχόμαστε αιτήσεις και άλλες στέλνουμε προσκλήσεις.
- Κάντε μας μια σύντομη και περιληπτική “χαρτογράφηση” των συμμετοχών – από τόσα διαφορετικά μέρη
Από το Ιρλανδικό Μουσείο Μοντέρνας Τέχνηςστο Δουβλίνο, το Μουσείο Victoria & Albert στο Λονδίνο, το MACBA-Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Βαρκελώνης, στη Μπιενάλε της Λυών, στηνευρωπαϊκή Μπιενάλε Μanifesta 16 που ξεκινά σε λίγες μέρες στο Έσσεν της Γερμανίας, στο BOZAR στις Βρυξέλλες, στο Palais deTokyo στο Παρίσι, στο KW-KUNSTWERKE του Βερολίνου, στην Ελβετία, στην Ιταλία, στα Βαλκάνια, στην Τουρκία και τα Εμιράτα, μέχρι την Ινδία.
- Τι αναζητούν σήμερα οι ξένοι επιμελητές όταν έρχονται στην Ελλάδα; Υπάρχει κάποιο ιδιαίτερο ενδιαφέρον για συγκεκριμένες θεματικές ή καλλιτεχνικές πρακτικές;
Πολλοί από τους 40 επιμελητές που φιλοξενήσαμε τα τελευταία 2,5 χρόνια ήρθαν σε επαφή με την ελληνική εικαστική σκηνή για πρώτη φορά. Κάποιοι ήρθαν για πρώτη φορά στην Αθήνα και σίγουρα οι περισσότεροι δεν γνώριζαν την πρόσφατη ιστορία της Ελλάδας η οποία σε μεγάλο βαθμό αποτυπώνεται στην εικαστική δημιουργία με πολλούς τρόπους και μέσα από διαφορετικά φίλτρα από τους καλλιτέχνες. Θεωρώ ότι δεν έρχονται αναζητώντας «εξωτισμό», αλλά καλλιτέχνες οι οποίοι έχουν το επίπεδο οποιασδήποτε ευρωπαϊκής χώρας. Φυσικά οι ιδιαιτερότητες στην έκφραση οι οποίες προέρχονται και από την τοπική κουλτούρα και πολιτισμό είναι πάντοτε καλοδεχούμενες. Ως προς τις θεματικές η οικολογία και η κλιματική αλλαγή, οι κοινωνικές ανισότητες, η σχέση βορρά-νότου και η διεθνής κατάσταση, όπως και τα έμφυλα ζητήματα είναι τα θέματα που απασχολούν τους περισσότερους επιμελητές.
- Πώς σχεδιάζεται στην πράξη ένα tailor-made πρόγραμμα επισκέψεων και studiovisits για έναν διεθνή curator;
Το πρόγραμμα που οργανώνουμε για τους φιλοξενούμενους επιμελητές είναι πολύ εντατικό. Κάθε επιμελητής επισκέπτεται τουλάχιστον δεκαπέντε καλλιτέχνες στα εργαστήρια τους, αν όχι παραπάνω. Νομίζω ότι ο μεγαλύτερος αριθμός studiovisits που πραγματοποιήθηκαν ήταν 28 σε έξι ημέρες. Αφού οριστικοποιηθούν οι ημερομηνίες λαμβάνουμε από τον επιμελητή ένα σύντομο κείμενο με το οποίο περιγράφει τους τομείς της επιμελητικής έρευνάς του, το τι αναζητά. Στη συνέχεια με βάση αυτή την περιγραφή αλλά και ένα εκτεταμένο αρχείο το οποίο περιλαμβάνει τη δουλειά περίπου 350 Ελλήνων καλλιτεχνών, η επιμελητική ομάδα του μουσείου καταρτίζει έναν κατάλογο προτεινόμενων καλλιτεχνών των οποίων η δουλειά ανταποκρίνεται στις αναζητήσεις του επιμελητή, και του στέλνουμε τα πορτφόλιο τους για να γνωρίσει τη δουλειά τους και να επιλέξει αυτούς που θέλει να γνωρίσει και να δει το έργο τους από κοντά. Μας στέλνει τις επιλογές του, καταρτίζουμε το πρόγραμμα των studiovisits, προσθέτουμε ξεναγήσεις στις εκθέσεις του ΕΜΣΤ ή και επισκέψεις και συναντήσεις σε άλλους πολιτιστικούς οργανισμούς με τους επικεφαλής τους (για παράδειγμα την ΑΣΚΤ, την Εθνική Πινακοθήκη, του Μουσείο Άλεξ Μυλωνά). Συχνά ζητάμε από τους φιλοξενούμενους επιμελητές να δώσουν μια διάλεξη. Να προσθέσω ότι το αρχείο Ελλήνων καλλιτεχνών που δημιουργήσαμε ενημερώνεται διαρκώς και συμπεριλαμβάνει από πολύ νέους καλλιτέχνες έως και ογδοντάρηδες, ακόμα και καλλιτέχνες οι οποίοι δεν είναι πλέον εν ζωή, η φρέσκια ματιά και η σύγχρονη χρήση των εικαστικών μέσων δεν έχει ηλικιακά στεγανά.
- Υπάρχει κάποια συνεργασία ή διεθνής πρόσκληση καλλιτέχνη που προέκυψε μέσα από το πρόγραμμα και σας έκανε να αισθανθείτε ότι ο στόχος του επιτεύχθηκε ουσιαστικά;
Υπάρχουν αρκετές και σημαντικές. Θα αναφερθώ στις πιο πρόσφατες. Ο Mario D’ Souza, Director of Programmes & Curatorial Team, προσκάλεσε την Αθηνά Κουμπαρούλη στην Kochi Muziris Biennale στην Ινδία, η οποία τελείωσε πριν ένα μήνα. Ο Henry Meyric Hughes, συνιδρυτής της Manifesta, προσκάλεσε και πάλι την Αθηνά Κουμπαρούλη στην Manifesta 16 στο Έσσεν-Ruhr, που ξεκινά τον Ιούνιο. Η Catherine Nichols επιμελήτρια του Hamburger Bahnhof—National galerie der Gegenwart, Berlin και επιμελήτρια της 18ης Biennale της Lyon, προσκάλεσε στη Λυών τον Μιχαήλ Καρίκη, στην έκθεση που ξεκινά τον Ιούλιο. Η Zeina Arida, Διευθύντρια του MATHAF: Arab Museum of Modern Art στο Κατάρ, πρότεινετον Theo Triantafyllidis στο The Reefline Miami – Blue Arts Award. HZoë Gray, Διευθύντρια Εκθέσεων, προσκάλεσε στο BOZART του Βελγίου, στην έκθεση PicturePerfect. Beauty through a Contemporary Lens η οποία τρέχει έως τον Σεπτέμβριο, τους Άγγελο Πλέσσα και Μαρία Τσάγκαρη.Η Mary Cremin, Επικεφαλής Προγράμματος του Ιρλανδικού Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης έχει προσκαλέσει στην έκθεση Technologies of Peace: Art and Transitionin Contemporary Europe (1989–2026), η οποία θα εγκαινιαστεί στις 12 Σεπτεμβρίου, έξι Έλληνες καλλιτέχνες, τους Μανώλη Δασκαλάκη Λεμό, Latent Community, Βαγγέλη Βλάχο, Κωστή Βελώνη, Πέτρο Ευσταθιάδη και Νικόλα Λαμπούρη. Επίσης, έχουν αγοραστεί έργα για διάφορες συλλογές. Και φυσικά πέρα από τις συνεργασίες που ακόμα δεν έχουν ωριμάσει ώστε να ανακοινωθούν, ένα σημαντικό επίτευγμα είναι ότι αυτά τα δεκάδες πορτφόλιο καλλιτεχνών που έχουν σταλεί όχι μόνο παραμένουν στα αρχεία των επισκεπτών επιμελητών ώστε να ανατρέξουν σε αυτά μελλοντικά, αλλά σε πολλές περιπτώσεις έχουν διαμοιραστεί και στους άμεσους συνεργάτες τους στα μουσεία.
- Το πρόγραμμα φαίνεται να λειτουργεί και ως μια μορφή πολιτιστικής διπλωματίας. Συμφωνείτε με αυτή την ανάγνωση;
Φυσικά. Το αφήγημα του λίκνου του πολιτισμού και της δημοκρατίας εξυπηρέτησε για σχεδόν δύο εκατονταετίες τη χώρα, και φυσικά περιγράφει εν μέρη την αλήθεια. Όμως το σήμερα είναι αυτό που θα γεννήσει και τον πολιτισμό του αύριο, και αυτό το αύριο είναι υπό διαπραγμάτευση και απασχολεί ή και ανησυχεί τόσο τον κόσμο της τέχνης όσο και το ευρύτερο κοινό. Το Διεθνές Πρόγραμμα Επίσκεψης Επιμελητών ανοίγει ένα παράθυρο στον διεθνή διάλογο γι αυτό το αύριο, δείχνει ότι η Ελλάδα είναι παρούσα και πολτιστικά στη συνδιαμόρφωση ενός μέλλοντος το οποίο νομίζω ότι όλοι ελπίζουμε να μην είναι ζοφερό, να εξασφαλίζει το μέλλον του πλανήτη και του φυσικού περιβάλλοντος, να διασφαλίζει τα εχέγγυα για κοινωνίες ισονομίας και δικαίου, με πολλή τέχνη τόσο για τέρψη όσο και για να συνεχίσει να κεντρίζει τη σκέψη και τις συνειδήσεις.
- Ποιες είναι οι μεγαλύτερες δυσκολίες στο να προωθήσει κανείς τη σύγχρονη ελληνική τέχνη διεθνώς σήμερα;
Υπάρχει το πρωτογενές υλικό, καλλιτέχνες με ενδιαφέρουσα δουλειά, κάποιοι από αυτούς καταφέρνουν και μόνο με τις δικές τους προσπάθειες να επιτύχουν και να προβληθούν διεθνώς, η στόχευση του ΕΜΣΤ στην προώθηση των Ελλήνων καλλιτεχνών είναι απαρέγκλιτη, το Υπουργείο Πολιτισμού έχει αγκαλιάσει και υποστηρίξει οικονομικά τα Πρόγραμμα, αλλά φυσικά οι πόροι είναι πάντοτε ένα ζήτημα. H έλλειψη ενός χρηματοδοτικού οργανισμού που συστηματικά να υποστηρίζει οικονομικά νέες παραγωγές καλλιτεχνών και να στηρίζει καλλιτέχνες οι οποίοι συμμετέχουν σε διεθνείς διοργανώσεις -όπως κάνουν το Mondrian Fund στην Ολλανδία, το IASPIS στη Σουηδία, το OCA στη Νορβηγία, το SAHA στην Τουρκία, και το ΑCE στην Ισπανία-στερεί από τους Έλληνες καλλιτέχνες τη δυνατότητα να είναι παρόντες στο βαθμό που θα μπορούσαν στη διεθνή σκηνή.
