Ο Λέων Τολστόι δεν υπήρξε απλώς ένας σπουδαίος Ρώσος μυθιστοριογράφος. Υπήρξε ένας συγγραφέας που έκανε τη λογοτεχνία πεδίο αναμέτρησης με τα μεγαλύτερα ερωτήματα της ανθρώπινης ύπαρξης: τι είναι η ευτυχία, ποιος αποφασίζει για την Ιστορία, τι σημαίνει δικαιοσύνη και πώς μπορεί ένας άνθρωπος να ζήσει χωρίς να προδώσει τη συνείδησή του. Περισσότερο από έναν αιώνα μετά τον θάνατό του, οι ήρωές του εξακολουθούν να μας μοιάζουν εκπληκτικά οικείοι.
Από την αριστοκρατία στα πεδία των μαχών
Ο Λεβ Νικολάγεβιτς Τολστόι γεννήθηκε στις 28 Αυγούστου 1828 κατά το παλαιό ημερολόγιο, δηλαδή στις 9 Σεπτεμβρίου με το σημερινό, στη Γιάσναγια Πολιάνα, κοντά στην Τούλα. Προερχόταν από αριστοκρατική οικογένεια, αλλά έχασε νωρίς τους γονείς του. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο του Καζάν χωρίς να ολοκληρώσει τις σπουδές του. Στη νεότητά του γνώρισε τις αντιφάσεις της κοσμικής ζωής, ενώ η στρατιωτική θητεία στον Καύκασο και η εμπειρία του Κριμαϊκού Πολέμου τροφοδότησαν τη γραφή και την οξυμένη αντίθεσή του προς τη βία.
Στα πρώτα σημαντικά του έργα περιλαμβάνονται η αυτοβιογραφικής έμπνευσης τριλογία «Παιδική ηλικία», «Εφηβεία», «Νεότητα» και οι «Ιστορίες της Σεβαστούπολης», στις οποίες ο πόλεμος δεν εμφανίζεται ως λαμπρή παρέλαση ηρώων, αλλά ως πραγματικότητα φόβου, απώλειας και ανθρώπινης δοκιμασίας.
Τα δύο μυθιστορήματα που άλλαξαν τη λογοτεχνία
Το «Πόλεμος και Ειρήνη», που εκδόθηκε σε ολοκληρωμένη μορφή το 1869, ξεδιπλώνει τη ζωή της ρωσικής κοινωνίας την εποχή των Ναπολεόντειων Πολέμων. Αντί να περιοριστεί στις μάχες και στους ηγεμόνες, ο Τολστόι φωτίζει τις οικογένειες, τις προσωπικές επιλογές, τον έρωτα, το πένθος και τον τρόπο με τον οποίο εκατομμύρια ανθρώπινες πράξεις διαμορφώνουν την Ιστορία.
Η «Άννα Καρένινα», που δημοσιεύθηκε σε συνέχειες τη δεκαετία του 1870 και εκδόθηκε ως βιβλίο το 1878, είναι ταυτόχρονα τραγωδία μιας γυναίκας που συγκρούεται με τις κοινωνικές συμβάσεις και βαθιά παρατήρηση της οικογένειας, του γάμου, της πίστης και της υποκρισίας. Το πρόσωπο της Άννας και η αναζήτηση νοήματος του Λέβιν προσφέρουν δύο διαφορετικούς δρόμους απέναντι στο ίδιο ερώτημα: πώς ζει κανείς αληθινά;
Ο Τολστόι έγραψε επίσης τον «Θάνατο του Ιβάν Ιλίτς», τη «Σονάτα του Κρόιτσερ» και την «Ανάσταση», έργα που διεύρυναν τη λογοτεχνική και ηθική του επιρροή.
Η οικογένεια, η πνευματική κρίση και η σύγκρουση με την εξουσία
Το 1862 παντρεύτηκε τη Σοφία Μπερς, με την οποία απέκτησε δεκατρία παιδιά, οκτώ από τα οποία έφτασαν στην ενηλικίωση. Η Σοφία συνέβαλε αποφασιστικά στην αντιγραφή και επιμέλεια των χειρογράφων του. Η κοινή τους ζωή, ωστόσο, σημαδεύτηκε σταδιακά από σοβαρές συγκρούσεις γύρω από την περιουσία, τα συγγραφικά δικαιώματα και τον τρόπο ζωής.
Ύστερα από μια βαθιά υπαρξιακή κρίση, ο Τολστόι στράφηκε προς έναν προσωπικό, ριζοσπαστικό χριστιανισμό που τόνιζε την αγάπη, τη λιτότητα, τη μη βία και την αντίσταση στο κακό χωρίς ανταπόδοση. Κατήγγειλε την κοινωνική ανισότητα, τη θανατική ποινή και την κρατική βία, ενώ ήρθε σε σύγκρουση με την επίσημη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία, η οποία το 1901 ανακοίνωσε ότι είχε απομακρυνθεί από την εκκλησιαστική κοινωνία.
Οι αντιλήψεις του για τη μη βίαιη αντίσταση επηρέασαν μεταγενέστερους στοχαστές και αγωνιστές, ανάμεσά τους τον Μαχάτμα Γκάντι, με τον οποίο μάλιστα αλληλογράφησε. Η ζωή του παρέμεινε γεμάτη αντιφάσεις: ο γαιοκτήμονας που απέρριπτε τον πλούτο, ο διάσημος συγγραφέας που υποστήριζε την ταπεινότητα, ο άνθρωπος που αναζητούσε την ειρήνη ενώ βίωνε οικογενειακές εντάσεις.
Ο τελευταίος σταθμός της ζωής του
Το φθινόπωρο του 1910, σε ηλικία 82 ετών, εγκατέλειψε τη Γιάσναγια Πολιάνα. Στη διάρκεια του ταξιδιού του αρρώστησε βαριά και σταμάτησε στον μικρό σιδηροδρομικό σταθμό Αστάποβο, όπου πέθανε από πνευμονία στις 7 Νοεμβρίου με το τότε ρωσικό ημερολόγιο — 20 Νοεμβρίου 1910 με το σημερινό. Η είδηση συγκλόνισε τη διεθνή κοινή γνώμη και ο σταθμός γέμισε δημοσιογράφους. Ενταφιάστηκε στο κτήμα της Γιάσναγια Πολιάνα, σε έναν τάφο χωρίς επιβλητικό μνημείο.
Τα αποφθέγματα του Τολστόι: μικρές φράσεις, μεγάλα ερωτήματα
Στα αποδιδόμενα στον Τολστόι αποφθέγματα, αναγνωρίζει κανείς τη διαρκή έγνοια του για την ταπεινότητα, την αυτογνωσία, την ελευθερία της σκέψης και τη δημιουργία. Παρατίθενται στη διατύπωση της ελληνικής συλλογής· χωρίς ανεξάρτητη ταυτοποίηση πρωτογενούς έργου για κάθε φράση.
«Αν θες να βρεις παράδειγμα προς μίμηση, θα πρέπει να ψάξεις μεταξύ των απλών, ταπεινών ανθρώπων. Πραγματικό μεγαλείο έχουν μόνο όποιοι δεν αυτοδιαφημίζονται και δεν θεωρούν τον εαυτό τους σπουδαίο.»
«Αν μπορούσες να μάθεις ποιος πραγματικά είσαι, όλα τα προβλήματα θα φαίνονταν εντελώς άσκοπα κι ασήμαντα.»
«Ασήμαντοι άνθρωποι είναι εκείνοι που δέχονται τις απόψεις των άλλων, χωρίς να τις επεξεργάζονται οι ίδιοι.»
«Δεν υπάρχει αληθινή ηδονή, εκτός από εκείνη που δίνει η δημιουργικότητα. Είτε φτιάχνει κανείς μολύβια, είτε μπότες, είτε ψωμί, είτε παιδιά. Χωρίς δημιουργία δεν υπάρχει αληθινή ευχαρίστηση.»
«Ένας λόγιος γνωρίζει πολλά βιβλία, ένας άνθρωπος μορφωμένος έχει γνώσεις και δεξιότητες, ένας άνθρωπος φωτισμένος καταλαβαίνει το νόημα και τον σκοπό της ζωής του.»
«Οι ευτυχισμένοι γάμοι δεν έχουν ιστορία.»
«Τα μόνα έθνη που μπορεί να ονομάζονται ιστορικά είναι αυτά που αναγνωρίζουν τη σπουδαιότητα και την αξία των θεσμών τους.»
Πίσω από αυτές τις σκέψεις, ανεξάρτητα από τη διαδρομή της κάθε διατύπωσης μέσα στον χρόνο, διακρίνεται ο κεντρικός άξονας του έργου του: η ανθρώπινη αξία δεν μετριέται από τον τίτλο, τον πλούτο ή την προβολή, αλλά από την αναζήτηση της αλήθειας και την ευθύνη απέναντι στον άλλο.
Γιατί εξακολουθούμε να διαβάζουμε Τολστόι
Ο Τολστόι δεν δίνει εύκολες απαντήσεις. Υποχρεώνει τον αναγνώστη να αναμετρηθεί με τις δικές του βεβαιότητες. Γι’ αυτό και τα βιβλία του δεν είναι μουσειακά κειμήλια μιας μακρινής Ρωσίας. Είναι ζωντανές ιστορίες για την εξουσία, τις σχέσεις, τη μοναξιά και την ανάγκη να βρούμε νόημα μέσα στον κόσμο. Το μεγάλο παράδοξο της κληρονομιάς του είναι πως ένας κόμης έμεινε στην Ιστορία επειδή προσπάθησε να καταλάβει τη ζωή των απλών ανθρώπων.
Πηγές: SanSimera.gr (χρονολόγιο και συλλογή αποφθεγμάτων), Tolstoy Archive (βιογραφικά στοιχεία), Cambridge University Press, Anniversary Essays on Tolstoy. Φωτογραφικό αρχείο: Wikimedia Commons, Σεργκέι Προκούντιν-Γκόρσκι, 1908.
SEO τίτλος: Λέων Τολστόι: Η ζωή, τα βιβλία, ο θάνατος και 7 αποφθέγματα
Meta description: Λέων Τολστόι: η ζωή του δημιουργού του «Πόλεμος και Ειρήνη» και της «Άννας Καρένινα», οι ιδέες του, ο θάνατος το 1910 και επτά αποφθέγματα.
