Η 11η Σεπτεμβρίου δεν είναι μόνο η ημερομηνία που από το 2001 ταυτίστηκε στη συλλογική μνήμη με τους Δίδυμους Πύργους. Για τη Χιλή είχε αποκτήσει δραματική σημασία 28 χρόνια νωρίτερα.
Στις 11 Σεπτεμβρίου 1973 οι Ένοπλες Δυνάμεις ανέτρεψαν τον δημοκρατικά εκλεγμένο πρόεδρο Salvador Allende. Το προεδρικό μέγαρο La Moneda βομβαρδίστηκε και μέχρι το τέλος της ημέρας μια από τις παλαιότερες κοινοβουλευτικές δημοκρατίες της Λατινικής Αμερικής είχε καταρρεύσει.
Σαλβαδόρ Αλιέντε: Ο γιατρός που έγινε πρόεδρος
Ο Σαλβαδόρ Αλιέντε γεννήθηκε το 1908. Γιατρός στο επάγγελμα, σοσιαλιστής, είχε μια πολιτική διαδρομή δεκαετιών: βουλευτής, υπουργός Υγείας, γερουσιαστής και πρόεδρος της Γερουσίας. Διεκδίκησε επανειλημμένα την προεδρία μέχρι που κέρδισε τις εκλογές του 1970 και ανέλαβε στις 3 Νοεμβρίου.
Επιχείρησε έναν «χιλιανό δρόμο προς τον σοσιαλισμό» μέσα από τους θεσμούς, με εθνικοποιήσεις, κυρίως στον στρατηγικής σημασίας χαλκό, αγροτική μεταρρύθμιση και κοινωνικές πολιτικές.
Η χώρα όμως βυθίστηκε σε βαθιά οικονομική και πολιτική κρίση. Ο πληθωρισμός εκτινάχθηκε, οι ελλείψεις πολλαπλασιάστηκαν, απεργίες παρέλυσαν τμήματα της οικονομίας και η κοινωνία πολώθηκε επικίνδυνα. Το 1973 ο πληθωρισμός είχε φθάσει, σύμφωνα με στοιχεία που παραθέτει η Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου της Χιλής, στο 605,1%. Παρ’ όλα αυτά, στις κοινοβουλευτικές εκλογές του Μαρτίου 1973 η κυβερνητική συμμαχία συγκέντρωσε περίπου 43%, ενώ η αντιπολίτευση δεν εξασφάλισε την πλειοψηφία των δύο τρίτων που θα της επέτρεπε να απομακρύνει συνταγματικά τον πρόεδρο.
Ο ρόλος των ΗΠΑ και της CIA
Εδώ χρειάζεται ιστορική ακρίβεια.
Τα αποχαρακτηρισμένα αμερικανικά έγγραφα αποδεικνύουν ότι οι ΗΠΑ επιχείρησαν ήδη από το 1970 να εμποδίσουν την εδραίωση του Αλιέντε. Έγγραφο της CIA της 16ης Οκτωβρίου 1970 μιλά ακόμη και για σταθερή πολιτική ώστε ο Αλιέντε να ανατραπεί με πραξικόπημα. Μετά την ανάληψη της εξουσίας από τον Αλιέντε, η CIA χρηματοδότησε κόμματα, μέσα ενημέρωσης και οργανώσεις που αντιπολιτεύονταν την κυβέρνησή του.
Αυτό, όμως, δεν είναι το ίδιο με την απόδειξη ότι η CIA οργάνωσε επιχειρησιακά το πραξικόπημα της 11ης Σεπτεμβρίου 1973. Τα ίδια αμερικανικά αρχεία αναφέρουν ότι δεν είχε άμεσο επιχειρησιακό ρόλο στα γεγονότα εκείνης της ημέρας. Η αμερικανική παρέμβαση στην αποσταθεροποίηση είναι τεκμηριωμένη· η άμεση διοίκηση του πραξικοπήματος από την Ουάσιγκτον δεν είναι.
Ο άνθρωπος που εμπιστεύθηκε ο Αλιέντε
Η μεγαλύτερη ιστορική ειρωνεία ακούει στο όνομα Augusto Pinochet.
Ο Αουγκούστο Πινοσέτ, γεννημένος το 1915, ήταν επαγγελματίας στρατιωτικός. Μόλις στις 23 Αυγούστου 1973, λιγότερο από τρεις εβδομάδες πριν από το πραξικόπημα, ο ίδιος ο Αλιέντε τον τοποθέτησε αρχηγό του Στρατού μετά την παραίτηση του στρατηγού Κάρλος Πρατς.
Στις 11 Σεπτεμβρίου ο Πινοσέτ ήταν πλέον ένας από τους τέσσερις επικεφαλής της στρατιωτικής εξέγερσης.
Μαζί του ήταν ο ναύαρχος Χοσέ Τορίμπιο Μερίνο, ο αρχηγός της Αεροπορίας Γκουστάβο Λέι και ο αρχηγός των Carabineros Σέσαρ Μεντόσα. Αυτοί συγκρότησαν τη στρατιωτική χούντα.
Οι τελευταίες ώρες στη La Moneda
Το πρωί της 11ης Σεπτεμβρίου ο Αλιέντε αρνήθηκε να παραδοθεί.
Η La Moneda περικυκλώθηκε από στρατεύματα και άρματα και στις 11:52 άρχισε ο αεροπορικός βομβαρδισμός. Ο Αλιέντε παρέμεινε μέσα στο προεδρικό μέγαρο και απηύθυνε από το ραδιόφωνο την τελευταία ομιλία του προς τους Χιλιανούς.
Πέθανε περίπου στις 13:40. Η επίσημη και δικαστικά τεκμηριωμένη εκδοχή είναι ότι αυτοκτόνησε μέσα στη La Moneda.
Δεκαεπτά χρόνια δικτατορίας
Το Κογκρέσο διαλύθηκε. Τα πολιτικά κόμματα απαγορεύθηκαν ή τέθηκαν εκτός λειτουργίας. Οι δημοκρατικές ελευθερίες καταργήθηκαν και χιλιάδες πολίτες συνελήφθησαν.
Το Εθνικό Στάδιο του Σαντιάγο μετατράπηκε σε τεράστιο κέντρο κράτησης.
Η DINA, η μυστική αστυνομία του καθεστώτος, και αργότερα η CNI αποτέλεσαν τους βασικούς μηχανισμούς καταστολής. Βασανιστήρια, παράνομες κρατήσεις, εκτελέσεις και «εξαφανίσεις» αντιφρονούντων έγιναν συστηματική πρακτική.
Η δικτατορία διήρκεσε από τις 11 Σεπτεμβρίου 1973 έως τις 11 Μαρτίου 1990: σχεδόν 17 χρόνια.
Οι αριθμοί της καταστολής
Οι αριθμοί πρέπει επίσης να δίνονται με προσοχή, επειδή διαφορετικές επιτροπές εξέτασαν διαφορετικές κατηγορίες θυμάτων.
Το ίδιο το κράτος της Χιλής αναγνωρίζει συνολικά 40.175 επίσημα καταγεγραμμένα θύματα πολιτικών εκτελέσεων, εξαφανίσεων, πολιτικής φυλάκισης και βασανιστηρίων.
Με βάση τις κρατικές έρευνες, 3.216 άνθρωποι αναγνωρίστηκαν ως θύματα εξαφάνισης, εκτέλεσης ή βασανιστηρίων που κατέληξαν σε θάνατο, ενώ 38.254 αναγνωρίστηκαν ως θύματα πολιτικής φυλάκισης και βασανιστηρίων. Οι κατηγορίες δεν πρέπει να αθροίζονται μηχανικά, καθώς υπάρχουν επικαλύψεις.
Για περισσότερους από 1.000 εξαφανισμένους, το ερώτημα «πού βρίσκονται;» παρέμεινε επί δεκαετίες ανοιχτό. Η Χιλή δημιούργησε Εθνικό Σχέδιο Αναζήτησης για να εξακριβωθεί η τύχη τους.
Το δημοψήφισμα που τελείωσε τον Πινοσέτ
Ο Πινοσέτ πίστευε ότι μπορούσε να νομιμοποιήσει και να παρατείνει την εξουσία του.
Στο δημοψήφισμα της 5ης Οκτωβρίου 1988, όμως, οι Χιλιανοί κλήθηκαν να αποφασίσουν εάν θα παρέμενε στην προεδρία για ακόμη οκτώ χρόνια.
Η απάντηση ήταν «No».
Ακολούθησαν οι προεδρικές εκλογές του 1989 και νικητής αναδείχθηκε ο χριστιανοδημοκράτης Patricio Aylwin, επικεφαλής της ευρείας δημοκρατικής συμμαχίας Concertación.
Στις 11 Μαρτίου 1990 ο Αϊλγουίν ορκίστηκε πρόεδρος και η δημοκρατική διακυβέρνηση αποκαταστάθηκε.
Και ο Πινοσέτ δεν εξαφανίστηκε μαζί με τη δικτατορία
Εδώ βρίσκεται μία από τις μεγάλες ιδιομορφίες της χιλιανής μετάβασης.
Ο Πινοσέτ παρέμεινε αρχηγός του Στρατού μέχρι το 1998 και στη συνέχεια έγινε ισόβιος γερουσιαστής.
Το 1998 συνελήφθη στο Λονδίνο έπειτα από αίτημα του Ισπανού δικαστή Μπαλτάσαρ Γκαρθόν για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Έμεινε περισσότερο από έναν χρόνο υπό περιορισμό στη Βρετανία, αλλά τελικά επέστρεψε στη Χιλή για λόγους υγείας.
Ακολούθησαν αλλεπάλληλες δικαστικές υποθέσεις στη Χιλή για εξαφανίσεις, δολοφονίες, βασανιστήρια αλλά και οικονομικά σκάνδαλα.
Δεν καταδικάστηκε ποτέ τελεσίδικα.
Πέθανε στις 10 Δεκεμβρίου 2006, σε ηλικία 91 ετών, ενώ εναντίον του εκκρεμούσαν δικαστικές διαδικασίες.
Άλλα στελέχη των μηχανισμών καταστολής δεν είχαν την ίδια τύχη. Στα χρόνια που ακολούθησαν, χιλιανά δικαστήρια καταδίκασαν πολυάριθμους πρώην αξιωματικούς και πράκτορες για εγκλήματα της δικτατορίας, ενώ υποθέσεις εξαφανισμένων συνέχισαν να ερευνούνται ακόμη και δεκαετίες αργότερα.
Η Χιλή σήμερα – μια Δημοκρατία που ακόμη συζητά το 1973
Πενήντα και πλέον χρόνια μετά το πραξικόπημα, η Χιλή είναι μια θεσμική, εκλογική Δημοκρατία. Η σκιά του 1973, όμως, παραμένει παρούσα στην πολιτική ζωή, στη συζήτηση για το Σύνταγμα, στα ανθρώπινα δικαιώματα και κυρίως στο ζήτημα των εξαφανισμένων.
Και υπάρχει μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα πολιτική ανατροπή στη σημερινή εικόνα της χώρας: από τις 11 Μαρτίου 2026 πρόεδρος της Χιλής είναι ο συντηρητικός Χοσέ Αντόνιο Καστ, ο οποίος διαδέχθηκε τον αριστερό Γκαμπριέλ Μπόριτς και έχει θητεία έως το 2030.
Η σημερινή Χιλή απέχει θεσμικά πολύ από τη Χιλή του 1973. Έχει ελεύθερες εκλογές, εναλλαγή στην εξουσία και δημοκρατικούς θεσμούς. Αλλά εξακολουθεί να αναζητά ανθρώπους που χάθηκαν πριν από μισό αιώνα και να δικάζει το ίδιο της το παρελθόν.
Ίσως αυτό να είναι και το ισχυρότερο μήνυμα της χιλιανής ιστορίας: ο Πινοσέτ πέθανε χωρίς να καταδικαστεί οριστικά, αλλά η δικτατορία του δεν κατάφερε να επιβάλει τη λήθη.
