Η εικόνα της Κίνας ως μιας χώρας όπου οι περισσότεροι παραμένουν αδύνατοι επειδή τρώνε κυρίως ρύζι δεν ανταποκρίνεται πια στην πραγματικότητα. Η παχυσαρκία αυξάνεται γρήγορα, ιδίως στις πόλεις και στους νεότερους, ενώ την ίδια στιγμή εξαπλώνονται «στρατόπεδα» απώλειας βάρους που υπόσχονται θεαματικά αποτελέσματα με αυστηρό πρόγραμμα, επιτήρηση και πολύωρη άσκηση.
Για πολλά χρόνια, η διεθνής εικόνα της κινεζικής διατροφής ήταν σχεδόν στερεοτυπική: ρύζι, λαχανικά, μικρότερες μερίδες, περισσότερο περπάτημα, λιγότερη υπερκατανάλωση. Όμως η σημερινή Κίνα αλλάζει με ταχύτητα και μαζί της αλλάζει και το σώμα της κοινωνίας της.
Η αφορμή για τη νέα συζήτηση ήρθε από την εντυπωσιακή άνοδο των λεγόμενων «φυλακών για παχύσαρκους», δηλαδή κλειστών κατασκηνώσεων ή κέντρων στρατιωτικού τύπου για γρήγορη απώλεια βάρους. Εκεί, οι συμμετέχοντες μένουν για εβδομάδες σε περιφραγμένους χώρους, ακολουθούν αυστηρό πρόγραμμα διατροφής, ζυγίζονται δύο φορές την ημέρα και ασκούνται έως και τέσσερις ώρες καθημερινά. Σύμφωνα με τις πληροφορίες που βασίζονται και στην εμπειρία της Αυστραλής content creator TL Huang, το μηνιαίο κόστος μπορεί να είναι σχετικά χαμηλό, αλλά το τίμημα σε σωματική και ψυχολογική πίεση είναι πολύ μεγαλύτερο.
Το πιο ενδιαφέρον, όμως, δεν είναι η εξωτική ή ακραία πλευρά αυτών των κέντρων. Είναι το τι αποκαλύπτουν για τη νέα κινεζική πραγματικότητα. Η παχυσαρκία στην Κίνα δεν αποτελεί πια εξαίρεση ή περιθωριακό φαινόμενο. Η ίδια η κινεζική κυβέρνηση έχει αναγνωρίσει ότι περισσότεροι από τους μισούς ενήλικες είναι πλέον υπέρβαροι ή παχύσαρκοι, ενώ οι προβλέψεις δείχνουν περαιτέρω επιδείνωση μέσα στα επόμενα χρόνια.
Η εύκολη εξήγηση ότι «οι Κινέζοι έτρωγαν ρύζι και ήταν αδύνατοι» είναι παραπλανητική. Το ρύζι από μόνο του δεν είναι ούτε μαγικό τρόφιμο αδυνατίσματος ούτε η αιτία της σημερινής αλλαγής. Αυτό που έχει μεταβληθεί είναι συνολικά ο τρόπος ζωής: περισσότερη καθιστική εργασία, πιο αστικός ρυθμός, λιγότερη καθημερινή φυσική δραστηριότητα, μεγαλύτερη κατανάλωση λαδιού, ζάχαρης και επεξεργασμένων τροφίμων, αλλά και ισχυρότερη παρουσία fast food και έτοιμων γευμάτων. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας για την Κίνα επισημαίνει ότι η ανθυγιεινή διατροφή και η έλλειψη άσκησης τροφοδοτούν την άνοδο του υπερβάλλοντος βάρους, ενώ οι Κινέζοι καταναλώνουν κατά μέσο όρο περισσότερο αλάτι, λάδι και ελεύθερα σάκχαρα από τους στόχους του εθνικού σχεδίου υγείας.
Οι ειδικοί μιλούν εδώ και χρόνια για «διατροφική μετάβαση»: μια κοινωνία που από τη σχετική στέρηση ή τη λιτή διατροφή περνά στην αφθονία θερμίδων, στις ζωικές τροφές, στα υπερεπεξεργασμένα προϊόντα και στην ευκολία της οθόνης και της παράδοσης κατ’ οίκον. Νεότερες επιστημονικές αναλύσεις συνδέουν άμεσα την κινεζική άνοδο της παχυσαρκίας με αυτή τη μετάβαση, αλλά και με την ενίσχυση ενός περιβάλλοντος που ευνοεί την αύξηση βάρους.
Η αλλαγή είναι ακόμη πιο ορατή στα παιδιά και στους εφήβους. Η κινεζική κυβέρνηση και διεθνείς οργανισμοί προειδοποιούν ότι η αύξηση του βάρους στις νεότερες ηλικίες έχει πάρει διαστάσεις δημόσιας υγείας. Και αυτό έχει τεράστια σημασία, επειδή η παιδική και εφηβική παχυσαρκία μεταφέρεται συχνά στην ενήλικη ζωή, αυξάνοντας τον κίνδυνο για διαβήτη τύπου 2, καρδιαγγειακά νοσήματα και άλλες χρόνιες παθήσεις.
Μέσα σε αυτό το κλίμα, τα στρατόπεδα αδυνατίσματος εμφανίζονται ως ένα είδος γρήγορης απάντησης σε ένα πολύ πιο σύνθετο πρόβλημα. Προσφέρουν πειθαρχία, άμεση επίβλεψη και την υπόσχεση γρήγορου αποτελέσματος. Στην πράξη, όμως, γεννούν και σοβαρά ερωτήματα: πόσο βιώσιμη είναι μια τόσο απότομη απώλεια βάρους; τι γίνεται μετά την αποχώρηση; και μήπως η εμμονή με τη ζυγαριά μετατρέπει ένα ζήτημα υγείας σε μια βιομηχανία ελέγχου και ντροπήςΗ περίπτωση της TL Huang είναι αποκαλυπτική. Έχασε κιλά μέσα σε λίγες εβδομάδες, αλλά στη συνέχεια περιέγραψε τη δυσκολία επιστροφής σε μια «κανονική» σχέση με το φαγητό, ακόμη και παρενέργειες όπως προσωρινή τριχόπτωση μετά τη γρήγορη απώλεια βάρους. Αυτό ακριβώς δείχνει και το βασικό όριο τέτοιων λύσεων: το βάρος μπορεί να πέσει γρήγορα, αλλά η υγεία δεν βελτιώνεται απαραίτητα με τον ίδιο ρυθμό, ούτε με τον ίδιο τρόπο.
View this post on InstagramAdvertisement
Η ειρωνεία είναι προφανής. Σε μια χώρα όπου το ρύζι υπήρξε ιστορικά σύμβολο επιβίωσης, αυτάρκειας και καθημερινής ισορροπίας, η μάχη σήμερα δεν δίνεται απέναντι σε ένα συγκεκριμένο τρόφιμο, αλλά απέναντι σε ολόκληρο το νέο περιβάλλον της υπερκατανάλωσης. Η Κίνα δεν παχαίνει επειδή εγκατέλειψε απλώς την παραδοσιακή της κουζίνα. Παχαίνει επειδή, όπως συνέβη και σε πολλές άλλες κοινωνίες που πλούτισαν γρήγορα, απέκτησε μαζί με την ευημερία και όλες τις παγίδες της. Και ίσως αυτό είναι το πραγματικό θέμα πίσω από τις εικόνες των κλειδωμένων εγκαταστάσεων και των εξαντλητικών προγραμμάτων: όταν μια κοινωνία φτάνει να αντιμετωπίζει την παχυσαρκία με όρους στρατοπέδου, τότε το πρόβλημα δεν είναι πια μόνο ατομικό. Είναι βαθιά κοινωνικό, πολιτισμικό και πολιτικό.
