Πολύ πριν από το διαδίκτυο, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και την τεχνητή νοημοσύνη, μια εφημερίδα κατάφερε να εξαπατήσει εκατοντάδες χιλιάδες αναγνώστες δημοσιεύοντας μια ιστορία που σήμερα θα χαρακτηριζόταν «viral». Το καλοκαίρι του 1835, η εφημερίδα The Sun της Νέας Υόρκης δημοσίευσε μια σειρά έξι άρθρων, στα οποία υποστήριζε ότι είχε ανακαλυφθεί ζωή στη Σελήνη. Το γεγονός έμεινε στην ιστορία ως The Great Moon Hoax («Η Μεγάλη Απάτη της Σελήνης») και θεωρείται μέχρι σήμερα μία από τις πιο επιτυχημένες δημοσιογραφικές φάρσες όλων των εποχών.
Για όσους μεγάλωσαν στις Ηνωμένες Πολιτείες τις δεκαετίες του 1980 και του 1990, η ιστορία θυμίζει έντονα τη σατιρική εφημερίδα Weekly World News, η οποία κυκλοφορούσε με εξώφυλλα γεμάτα εξωφρενικούς τίτλους όπως «Ήμουν η ερωτική σκλάβα του Bigfoot!», «Πόλη της Άγριας Δύσης στην Αφροδίτη!» ή «Το Bat Boy καταδιώκεται από την αστυνομία σε τρεις Πολιτείες!». Αν και οι περισσότεροι αναγνώστες γνώριζαν ότι επρόκειτο για σατιρικές ιστορίες, οι υπερβολικές αφηγήσεις της είχαν έναν ιστορικό πρόγονο: τους περίφημους «ανθρώπους-νυχτερίδες» της Σελήνης.
Στις 25 Αυγούστου 1835, η The Sun ξεκίνησε τη δημοσίευση μιας σειράς άρθρων που παρουσίαζαν ως επιστημονικό γεγονός τις δήθεν ανακαλύψεις του διάσημου Βρετανού αστρονόμου Sir John Herschel. Σύμφωνα με το δημοσίευμα, ο Χέρσελ, χρησιμοποιώντας ένα γιγαντιαίο τηλεσκόπιο νέας τεχνολογίας από το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας στη Νότια Αφρική, είχε παρατηρήσει στη Σελήνη ολόκληρα οικοσυστήματα, ποτάμια, δάση, τεράστιους κρυστάλλους και πλήθος παράξενων πλασμάτων.
Ανάμεσα στα υποτιθέμενα είδη που περιγράφονταν ήταν μικροσκοπικές ζέβρες, βίσονες, κατσίκες με ένα κέρατο που έμοιαζαν με μονόκερους, δίποδοι κάστορες χωρίς ουρά και, κυρίως, οι περίφημοι Vespertilio-homo, ανθρωπόμορφα όντα με φτερά νυχτερίδας, τα οποία φέρονταν να είχαν αναπτύξει πολιτισμό και να έχτιζαν ναούς πάνω στη σεληνιακή επιφάνεια. Οι περιγραφές συνοδεύονταν από εντυπωσιακές λεπτομέρειες, γεγονός που έκανε την ιστορία ακόμη πιο πειστική για το κοινό της εποχής.
Ο Τζον Χέρσελ ήταν υπαρκτό πρόσωπο και ένας από τους σημαντικότερους αστρονόμους του 19ου αιώνα. Ωστόσο, δεν είχε καμία απολύτως σχέση με τα δημοσιεύματα. Τα άρθρα αποδίδονταν σε έναν υποτιθέμενο συνεργάτη του, τον «Δρ. Άντριου Γκραντ», ο οποίος επίσης δεν υπήρξε ποτέ.
Λίγες εβδομάδες αργότερα αποκαλύφθηκε ότι ο πραγματικός δημιουργός της ιστορίας ήταν ο δημοσιογράφος Richard Adams Locke, εργαζόμενος της The Sun. Ο Λοκ παραδέχθηκε αργότερα ότι είχε επινοήσει ολόκληρη την αφήγηση, έχοντας δύο βασικούς στόχους: αφενός να αυξήσει τις πωλήσεις της εφημερίδας και αφετέρου να σατιρίσει τις υπερβολικές επιστημονικές θεωρίες της εποχής, σύμφωνα με τις οποίες η Σελήνη κατοικούνταν από εξελιγμένους πολιτισμούς.
Η απάτη αποδείχθηκε εξαιρετικά επιτυχημένη. Η ιστορία αναδημοσιεύτηκε σε πολλές εφημερίδες, συζητήθηκε σε ολόκληρη την Αμερική αλλά και στην Ευρώπη και συνέβαλε καθοριστικά στην καθιέρωση της The Sun ως μιας από τις πιο γνωστές εφημερίδες της εποχής. Αν και συχνά αναφέρεται ότι η κυκλοφορία της εκτοξεύθηκε εξαιτίας της φάρσας, οι ιστορικοί επισημαίνουν ότι ο βαθμός αυτής της αύξησης έχει πιθανότατα υπερβληθεί με τα χρόνια.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η αντίδραση του ίδιου του Χέρσελ. Αρχικά διασκέδασε με την ιστορία, θεωρώντας την ευφάνταστη. Σύντομα όμως κουράστηκε, καθώς δεχόταν συνεχώς ερωτήσεις από ανθρώπους που πίστευαν ότι είχε πράγματι ανακαλύψει ανθρώπους-νυχτερίδες στη Σελήνη.
Η υπόθεση προκάλεσε και τη δυσαρέσκεια του συγγραφέα Edgar Allan Poe, ο οποίος υποστήριξε ότι ο Λοκ είχε δανειστεί στοιχεία από το δικό του διήγημα The Unparalleled Adventure of One Hans Pfaall, στο οποίο επίσης περιγραφόταν ένα φανταστικό ταξίδι στη Σελήνη.
Σήμερα, η «Μεγάλη Απάτη της Σελήνης» αναφέρεται συχνά ως ο πρόδρομος των σύγχρονων fake news. Ωστόσο, αρκετοί ιστορικοί επισημαίνουν ότι υπάρχει μια σημαντική διαφορά: ο Ρίτσαρντ Άνταμς Λοκ φαίνεται πως επιδίωκε κυρίως τη σάτιρα και την ψυχαγωγία, εκμεταλλευόμενος την ευπιστία του κοινού και την άνθηση του λεγόμενου penny press, των φθηνών εφημερίδων που βασίζονταν στον εντυπωσιασμό για να αυξήσουν τις πωλήσεις τους. Παρ’ όλα αυτά, η υπόθεση απέδειξε ήδη από τον 19ο αιώνα πόσο εύκολα μπορεί μια καλογραμμένη και φαινομενικά τεκμηριωμένη ψευδής είδηση να γίνει αποδεκτή ως πραγματικότητα.
Σχεδόν δύο αιώνες αργότερα, η ιστορία της Μεγάλης Απάτης της Σελήνης παραμένει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα της δύναμης των μέσων ενημέρωσης να διαμορφώνουν την κοινή γνώμη. Και ίσως η μεγαλύτερη υπενθύμιση ότι η παραπληροφόρηση δεν γεννήθηκε στην εποχή του διαδικτύου· απλώς βρήκε σε αυτό το ιδανικό περιβάλλον για να εξαπλωθεί.
Με πληροφορίες από το Openculture / Boingboing / History
