Στις 25 Οκτωβρίου τιμάται η Παγκόσμια Ημέρα Όπερας. Η ημερομηνία συνδέεται με τα γενέθλια δύο μεγάλων δημιουργών, του Ζορζ Μπιζέ και του Γιόχαν Στράους του νεότερου. Η όπερα ενώνει τη μουσική, την ανθρώπινη φωνή, το θέατρο, την ποίηση και τη σκηνογραφία σε μία από τις πιο απαιτητικές τέχνες.
Η πρώτη όπερα και ο δημιουργός της
Η «Δάφνη» του Ιταλού Τζάκοπο Πέρι, σε λιμπρέτο Οτάβιο Ρινουτσίνι, παρουσιάστηκε στη Φλωρεντία γύρω στο 1597–1598 και θεωρείται η πρώτη όπερα. Η μουσική της έχει χαθεί στο μεγαλύτερο μέρος της. Η «Ευρυδίκη» (1600), επίσης του Πέρι, είναι η παλαιότερη σωζόμενη πλήρης όπερα. Ο «Ορφέας» (1607) του Κλαούντιο Μοντεβέρντι υπήρξε θεμελιώδες αριστούργημα του νέου είδους και εξακολουθεί να παρουσιάζεται.
Πόσες όπερες και πόσες ώρες μουσικής έχουν γραφτεί;
Δεν υπάρχει παγκόσμια, οριστική απογραφή των έργων ούτε του συνολικού χρόνου μουσικής τους: πολλά έχουν χαθεί, άλλα παραμένουν ανέκδοτα και νέα γράφονται κάθε χρόνο. Το ρεπερτόριο αριθμεί χιλιάδες τίτλους, επομένως οποιοσδήποτε ακριβής συνολικός αριθμός ωρών θα ήταν αυθαίρετος. Μία τυπική παράσταση διαρκεί περίπου δύο έως τέσσερις ώρες μαζί με τα διαλείμματα, ενώ ορισμένα έργα ξεπερνούν κατά πολύ αυτό το διάστημα. Ολόκληρος ο κύκλος «Το δαχτυλίδι του Νίμπελουνγκ» του Βάγκνερ απαιτεί περίπου 15 ώρες μουσικής σε τέσσερα έργα.
Οι δημοφιλέστερες και η διεκδίκηση της κορυφής
Στο διαχρονικά δημοφιλές ρεπερτόριο ανήκουν η «Τραβιάτα», ο «Ριγολέττος» και η «Αΐντα» του Βέρντι, η «Μποέμ», η «Τόσκα» και η «Μαντάμα Μπατερφλάι» του Πουτσίνι, η «Κάρμεν» του Μπιζέ, ο «Μαγικός αυλός» και οι «Γάμοι του Φίγκαρο» του Μότσαρτ, καθώς και ο «Κουρέας της Σεβίλλης» του Ροσίνι. Η κατάταξη αλλάζει ανάλογα με τη χώρα, την περίοδο και το κριτήριο μέτρησης. Δεν υπάρχει αντικειμενικά μία «καλύτερη» όπερα. Η «Τραβιάτα» είναι ισχυρή υποψήφια ως η πιο αναγνωρίσιμη και πολυπαιγμένη, ενώ ο «Ντον Τζοβάννι» του Μότσαρτ και ο «Τριστάνος και Ιζόλδη» του Βάγκνερ συγκαταλέγονται στα έργα με τεράστιο καλλιτεχνικό κύρος.
Οι κορυφαίοι συνθέτες
Κλαούντιο Μοντεβέρντι, Γκέοργκ Φρίντριχ Χέντελ, Κρίστοφ Βίλιμπαλντ Γκλουκ, Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ, Τζοακίνο Ροσίνι, Γκαετάνο Ντονιτσέττι, Βιντσέντσο Μπελλίνι, Τζουζέππε Βέρντι, Ρίχαρντ Βάγκνερ, Ζορζ Μπιζέ, Τζάκομο Πουτσίνι, Ρίχαρντ Στράους, Κλοντ Ντεμπισί, Μπέντζαμιν Μπρίττεν και Ιγκόρ Στραβίνσκι: διαφορετικές εποχές και σχολές που διαμόρφωσαν το λυρικό θέατρο.
Η ελληνική όπερα και η Εθνική Λυρική Σκηνή
Η ελληνική όπερα άνθησε αρχικά στα Επτάνησα. Ο Σπυρίδων Ξύνδας συνέθεσε τον «Υποψήφιο βουλευτή», ορόσημο για τη χρήση ελληνικού λιμπρέτου στη δημοτική. Ο Παύλος Καρρέρ έγραψε τον «Μάρκο Μπότσαρη», την «Κυρά Φροσύνη» και τη «Δέσπω». Ο Σπύρος Σαμάρας διακρίθηκε διεθνώς με έργα όπως η «Ρέα» και η «Flora mirabilis». Ο Μανώλης Καλομοίρης, πρωτεργάτης της Εθνικής Μουσικής Σχολής, δημιούργησε τον «Πρωτομάστορα», «Το δαχτυλίδι της μάνας» και τον «Κωνσταντίνο Παλαιολόγο». Αξίζει επίσης να θυμόμαστε τον Διονύσιο Λαυράγκα και τον Αιμίλιο Ριάδη.
Η Εθνική Λυρική Σκηνή ιδρύθηκε το 1939, ανεξαρτητοποιήθηκε το 1944 και στεγάζεται πλέον στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος. Η Μαρία Κάλλας, η οποία έκανε σημαντικά πρώτα βήματα στην Ελλάδα, παραμένει η διεθνώς πιο εμβληματική ελληνική παρουσία στον κόσμο της όπερας.
Τα διασημότερα κτίρια όπερας στον κόσμο
Η Σκάλα του Μιλάνου (Teatro alla Scala, 1778) αποτελεί σύμβολο της ιταλικής παράδοσης. Η Όπερα Γκαρνιέ στο Παρίσι (Palais Garnier, 1875) ξεχωρίζει για τη μεγαλοπρεπή αρχιτεκτονική της. Η Κρατική Όπερα της Βιέννης (Wiener Staatsoper, 1869) συνδέεται με την αυστριακή μουσική κληρονομιά. Η Βασιλική Όπερα του Λονδίνου στο Κόβεντ Γκάρντεν και η Metropolitan Opera στη Νέα Υόρκη αποτελούν κορυφαία διεθνή κέντρα. Το Θέατρο Μπολσόι της Μόσχας είναι ιστορικό λυρικό και χορευτικό ίδρυμα. Η Όπερα του Σίδνεϊ, που εγκαινιάστηκε το 1973, είναι ίσως το πιο αναγνωρίσιμο αρχιτεκτονικό σύμβολο όπερας στον κόσμο, χάρη στις χαρακτηριστικές στέγες της. Ξεχωρίζουν επίσης το Φεστιβάλ του Μπαϊρόιτ και το Gran Teatre del Liceu της Βαρκελώνης. Στην Αθήνα, η Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος εκπροσωπεί τη σύγχρονη ελληνική λυρική δημιουργία.
Μια τέχνη που εξακολουθεί να εξελίσσεται
Παρά τη φήμη της ως ακριβού ή απαιτητικού θεάματος, η όπερα ανανεώνεται μέσα από νέες σκηνοθεσίες, σύγχρονες δημιουργίες, εκπαιδευτικά προγράμματα και ψηφιακές μεταδόσεις. Η δύναμή της βρίσκεται στη ζωντανή ανθρώπινη φωνή: από έναν ψίθυρο μέχρι μία άρια που γεμίζει ολόκληρη αίθουσα.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
