Πόλεμος και περιβάλλον: μια σχέση καταστροφής που δεν τελειώνει με την τελευταία μάχη. Οι πόλεμοι μετρούνται συνήθως σε νεκρούς, τραυματίες και κατεστραμμένες πόλεις. Υπάρχει όμως και ένα θύμα χωρίς φωνή: το φυσικό περιβάλλον. Τα βλήματα αφήνουν βαρέα μέταλλα στο έδαφος, οι βομβαρδισμοί διαλύουν δίκτυα ύδρευσης και αποχέτευσης, οι πετρελαιοπηγές τυλίγονται στις φλόγες και οι νάρκες εμποδίζουν την επιστροφή της ζωής. Η περιβαλλοντική καταστροφή από τον πόλεμο μπορεί να συνεχίζεται για δεκαετίες.
Γι’ αυτό ο ΟΗΕ καθιέρωσε το 2001 την 6η Νοεμβρίου ως Παγκόσμια Ημέρα για την Παρεμπόδιση της Εκμετάλλευσης του Περιβάλλοντος στον Πόλεμο και τις Ένοπλες Συγκρούσεις. Η υπενθύμιση είναι σαφής: όταν τελειώνει μια μάχη, δεν τελειώνει κατ’ ανάγκην και η οικολογική καταστροφή.
Βιετνάμ: Agent Orange και καταστροφή των δασών
Στον πόλεμο του Βιετνάμ, οι αμερικανικές δυνάμεις ψέκασαν μεγάλες εκτάσεις με αποφυλλωτικά, ανάμεσά τους το διαβόητο Agent Orange, για να αφαιρέσουν την πυκνή βλάστηση που πρόσφερε κάλυψη στον αντίπαλο. Η επιχείρηση προκάλεσε μαζική απώλεια δασών και μακρόχρονη επιβάρυνση εδαφών από διοξίνες. Η έκθεση συνδέθηκε με σοβαρούς κινδύνους για την υγεία· ορισμένες περιοχές χρειάστηκαν ειδικά έργα απορρύπανσης πολλά χρόνια μετά τον πόλεμο.
Πόλεμος του Κόλπου: Οι φλεγόμενες πετρελαιοπηγές του Κουβέιτ
Κατά την υποχώρησή τους από το Κουβέιτ, ιρακινές δυνάμεις πυρπόλησαν εκατοντάδες πετρελαιοπηγές. Μαύρα σύννεφα κάπνιζαν επί μήνες, μεγάλες ποσότητες πετρελαίου διαχύθηκαν στο περιβάλλον και σχηματίστηκαν λίμνες πετρελαίου στην έρημο. Η περίπτωση θεωρείται ένα από τα πλέον εμβληματικά παραδείγματα συνειδητής περιβαλλοντικής καταστροφής στον πόλεμο. Ο ΟΗΕ αναφέρει περισσότερες από 600 κατεστραμμένες ή φλεγόμενες πετρελαιοπηγές.
Χιροσίμα και Ναγκασάκι: Πυρηνικές εκρήξεις και περιβάλλον
Οι ατομικές βόμβες του 1945 προκάλεσαν πρωτίστως μια ανθρώπινη τραγωδία, αλλά και εκτεταμένες πυρκαγιές, καταστροφή της αστικής βλάστησης και έκθεση σε ιονίζουσα ακτινοβολία. Η ραδιενεργός ρύπανση διαφέρει ανάλογα με το είδος και το ύψος της έκρηξης· δεν είναι ορθό να παρουσιάζονται οι δύο πόλεις ως μόνιμα ακατοίκητες, αφού ανοικοδομήθηκαν και κατοικούνται. Ο πυρηνικός πόλεμος, πάντως, παραμένει μια ακραία απειλή για το περιβάλλον και την ανθρώπινη ζωή.
Γιουγκοσλαβία 1999: Βομβαρδισμοί και χημική ρύπανση
Οι βομβαρδισμοί της Γιουγκοσλαβίας προκάλεσαν σοβαρή ανησυχία για χημική ρύπανση σε βιομηχανικές περιοχές όπως το Πάντσεβο και το Νόβι Σαντ. Πλήγματα σε εργοστάσια και εγκαταστάσεις καυσίμων δημιούργησαν εστίες τοξικής επιβάρυνσης και φόβους για επιπτώσεις στον Δούναβη. Η UNEP κατέγραψε συγκεκριμένα σημεία που απαιτούσαν περιβαλλοντική παρακολούθηση και αποκατάσταση.
Λίβανος 2006: Η πετρελαιοκηλίδα στη Μεσόγειο
Ο βομβαρδισμός του σταθμού ηλεκτροπαραγωγής Τζιγιέχ προκάλεσε διαρροή περίπου 10.000–15.000 τόνων πετρελαίου στη Μεσόγειο, σύμφωνα με στοιχεία του ΟΗΕ. Η πετρελαιοκηλίδα επηρέασε μεγάλο τμήμα της λιβανικής ακτογραμμής και έφθασε προς τη Συρία, πλήττοντας παράκτιους βιότοπους και τη θαλάσσια ζωή.
Ιράκ και Συρία: Πετρελαϊκές πυρκαγιές και τοξικοί ρύποι
Στο Ιράκ, μαχητές του ISIS πυρπόλησαν πετρελαϊκές εγκαταστάσεις και εργοστάσιο θείου κοντά στη Μοσούλη, δημιουργώντας επικίνδυνα νέφη. Στη Συρία, οι πολεμικές επιχειρήσεις και τα πλήγματα σε ενεργειακές υποδομές επιβάρυναν το νερό, τον αέρα και το έδαφος. Σε τέτοιες περιπτώσεις οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις πολλαπλασιάζονται όταν η κρατική διοίκηση και οι υπηρεσίες καθαρισμού έχουν καταρρεύσει.
Ουκρανία: Περιβαλλοντικές συνέπειες του πολέμου και φράγμα Καχόβκα
Ο πόλεμος που ακολούθησε τη ρωσική εισβολή το 2022 έχει αφήσει εκτεταμένες ζώνες με νάρκες και μη εκραγέντα πυρομαχικά, πυρκαγιές σε δάση, κατεστραμμένες βιομηχανικές εγκαταστάσεις και ρύπανση εδαφών και υδάτων. Τον Ιούνιο του 2023 η καταστροφή του φράγματος Καχόβκα προκάλεσε μεγάλες πλημμύρες και οικολογικές μεταβολές. Η UNEP προειδοποίησε ότι ορισμένες συνέπειες ενδέχεται να διαρκέσουν δεκαετίες. Η πλήρης αποτίμηση παραμένει δύσκολη όσο οι πληγείσες περιοχές δεν είναι ασφαλώς προσβάσιμες.
Γάζα: Μπάζα, μολυσμένο νερό και περιβαλλοντική κρίση
Οι επιχειρήσεις στη Λωρίδα της Γάζας από τον Οκτώβριο του 2023 προκάλεσαν τεράστιους όγκους μπάζων, καταστροφή δικτύων ύδρευσης και αποχέτευσης και διακοπές στη διαχείριση απορριμμάτων. Οι αξιολογήσεις της UNEP επισημαίνουν κινδύνους από αμίαντο, χημικές ουσίες, λύματα και πιθανή μόλυνση υπόγειων υδάτων. Δεν είναι όλες οι συγκεντρώσεις ρύπων ήδη μετρημένες: οι ασφαλείς δειγματοληψίες και η αποκατάσταση απαιτούν πρόσβαση και χρόνο.
Σεισμοί, ηφαίστεια και πόλεμος: Τι λέει η επιστήμη
Οι μεγάλες εκρήξεις παράγουν σεισμικά κύματα και οι υπόγειες πυρηνικές δοκιμές μπορούν, σε ορισμένες συνθήκες, να προκαλέσουν μικρούς τοπικούς σεισμούς. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι οι συμβατικοί βομβαρδισμοί προκαλούν μεγάλους τεκτονικούς σεισμούς. Ούτε υπάρχει επιστημονική τεκμηρίωση ότι οι πόλεμοι ενεργοποιούν ηφαίστεια. Σύμφωνα με την αμερικανική γεωλογική υπηρεσία USGS, ακόμη και ένας ισχυρός φυσικός σεισμός μπορεί να επηρεάσει ένα ηφαίστειο μόνο υπό ειδικές συνθήκες, όταν το ηφαιστειακό σύστημα είναι ήδη κοντά σε έκρηξη. Άλλο πράγμα οι κρατήρες από βόμβες και άλλο οι ηφαιστειακοί κρατήρες.
Νάρκες και βαρέα μέταλλα: Η ρύπανση μετά τον πόλεμο
Μετά τη λήξη των εχθροπραξιών, το περιβάλλον εξακολουθεί να κινδυνεύει από νάρκες, μη εκραγέντα πυρομαχικά, βαρέα μέταλλα, καύσιμα, συντρίμμια με αμίαντο και κατεστραμμένες εγκαταστάσεις επεξεργασίας λυμάτων. Ορισμένες περιοχές της Ευρώπης φέρουν ακόμη ρύπανση από πυρομαχικά του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η αποκατάσταση δεν είναι απλή υπόθεση καθαριότητας: απαιτεί αποναρκοθέτηση, χαρτογράφηση της μόλυνσης, εργαστηριακές αναλύσεις και μακροχρόνια παρακολούθηση.
Διεθνές δίκαιο: Πώς προστατεύεται το περιβάλλον στον πόλεμο
Η Σύμβαση ENMOD του 1976 απαγορεύει την εχθρική χρήση τεχνικών τροποποίησης του περιβάλλοντος υπό τις προϋποθέσεις της. Το Πρόσθετο Πρωτόκολλο Ι του 1977 στις Συμβάσεις της Γενεύης περιέχει επίσης διατάξεις προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος από εκτεταμένες, μακροχρόνιες και σοβαρές ζημιές. Το πρόβλημα βρίσκεται συχνά στην εφαρμογή, στην τεκμηρίωση των ευθυνών και στη χρηματοδότηση της αποκατάστασης.
6 Νοεμβρίου: Η προστασία του περιβάλλοντος είναι μέρος της ειρήνης
Οικογένειες δεν μπορούν να επιστρέψουν στα σπίτια τους όταν το έδαφος είναι ναρκοθετημένο, το νερό μολυσμένο και οι καλλιέργειες κατεστραμμένες. Η 6η Νοεμβρίου θυμίζει ότι η μεταπολεμική ανασυγκρότηση δεν πρέπει να περιορίζεται σε δρόμους και κτίρια: χρειάζεται να ξαναγίνουν ασφαλή τα χωράφια, τα δάση, τα ποτάμια και οι θάλασσες. Γιατί ένας πόλεμος μπορεί να τελειώσει στα χαρτιά, αλλά να συνεχιστεί για γενιές μέσα στη γη.
Πηγές και τεκμηρίωση
ΟΗΕ – International Day for Preventing the Exploitation of the Environment in War and Armed Conflict: https://www.un.org/en/observances/environment-in-war-protection-day
UNEP – Rooting for the environment in times of conflict and war: https://www.unep.org/en/news-and-stories/story/rooting-environment-times-conflict-and-war
ΟΗΕ – How conflict impacts our environment: https://www.un.org/en/peace-and-security/how-conflict-impacts-our-environment
UNEP – Rapid Environmental Assessment of Kakhovka Dam Breach (2023): https://wedocs.unep.org/handle/20.500.11822/43696
UNEP – Environmental Impact of the Escalation of Conflict in the Gaza Strip (2025): https://wedocs.unep.org/handle/20.500.11822/48536
USGS – Can nuclear explosions cause earthquakes?: https://www.usgs.gov/faqs/can-nuclear-explosions-cause-earthquakes USGS – Can earthquakes trigger volcanic eruptions?: https://www.usgs.gov/faqs/can-earthquakes-trigger-volcanic-eruptions
