Η εικόνα έκανε τον γύρο του κόσμου: ο Ερνέστο «Τσε» Γκεβάρα κειτόταν νεκρός, με γυμνό το πάνω μέρος του σώματός του και τα μάτια ανοιχτά, ενώ γύρω του βρίσκονταν στρατιωτικοί, δημοσιογράφοι και φωτογράφοι.
Οι Αρχές της Βολιβίας παρουσίασαν τη σορό του μετά την εκτέλεσή του, θέλοντας να αποδείξουν ότι ο άνθρωπος που είχε εξελιχθεί σε έναν από τους διασημότερους επαναστάτες του κόσμου ήταν πράγματι νεκρός.
Αυτό που επιχείρησαν να παρουσιάσουν ως στρατιωτική επιτυχία θα είχε όμως ένα αποτέλεσμα που πιθανότατα δεν είχαν προβλέψει: ο θάνατος του Τσε θα τον μετέτρεπε σε παγκόσμιο σύμβολο.
Από γιατρός, επαναστάτης
Ο Ερνέστο Γκεβάρα ντε λα Σέρνα γεννήθηκε στο Ροσάριο της Αργεντινής στις 14 Ιουνίου 1928. Σπούδασε Ιατρική στο Πανεπιστήμιο του Μπουένος Άιρες και στα νεανικά του χρόνια ταξίδεψε σε μεγάλο μέρος της Λατινικής Αμερικής.
Το περίφημο ταξίδι με μοτοσικλέτα που πραγματοποίησε με τον φίλο του Αλμπέρτο Γρανάδο τον έφερε αντιμέτωπο με ακραία φτώχεια, κοινωνικές ανισότητες και τις συνθήκες ζωής εργατών και αγροτών. Οι εμπειρίες εκείνων των ταξιδιών επηρέασαν βαθιά τις πολιτικές του αντιλήψεις.
Στο Μεξικό γνώρισε τον Φιντέλ Κάστρο και εντάχθηκε στην ομάδα των Κουβανών επαναστατών που σχεδίαζαν την ανατροπή του Φουλχένσιο Μπατίστα. Από γιατρός της ομάδας εξελίχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους στρατιωτικούς διοικητές της Κουβανικής Επανάστασης.
Η νίκη στην Κούβα
Μετά την επικράτηση των επαναστατών το 1959, ο Τσε έγινε μία από τις ισχυρότερες προσωπικότητες του νέου καθεστώτος. Απέκτησε κουβανική υπηκοότητα, ανέλαβε την προεδρία της Εθνικής Τράπεζας και αργότερα το υπουργείο Βιομηχανίας, ενώ εκπροσώπησε την Κούβα στο εξωτερικό.
Η δράση του παραμένει μέχρι σήμερα βαθιά αμφιλεγόμενη. Για εκατομμύρια ανθρώπους υπήρξε σύμβολο αντίστασης στον ιμπεριαλισμό και στις κοινωνικές ανισότητες. Για τους επικριτές του ήταν ένας σκληρός μαρξιστής επαναστάτης που υποστήριζε την ένοπλη βία και συνδέθηκε με εκτελέσεις αντιπάλων της Κουβανικής Επανάστασης.
Αφήνει την εξουσία και επιστρέφει στο αντάρτικο
Το 1965 εγκατέλειψε ουσιαστικά την κουβανική πολιτική σκηνή. Πίστευε ότι η επανάσταση δεν έπρεπε να περιοριστεί στην Κούβα. Πήγε αρχικά στο Κονγκό επιχειρώντας να οργανώσει αντάρτικο, αλλά η προσπάθεια απέτυχε.
Επόμενος σταθμός ήταν η Βολιβία. Εκεί προσπάθησε να δημιουργήσει έναν επαναστατικό πυρήνα που, σύμφωνα με τη στρατηγική του, θα μπορούσε να αποτελέσει αφετηρία μιας ευρύτερης εξέγερσης στη Λατινική Αμερική.
Δεν κατάφερε όμως να εξασφαλίσει τη λαϊκή υποστήριξη που περίμενε. Παράλληλα, ο βολιβιανός στρατός, με αμερικανική υποστήριξη και εκπαίδευση, έκλεινε σταδιακά τον κλοιό γύρω από τους αντάρτες.
Η τελευταία μάχη
Στις 8 Οκτωβρίου 1967 η μικρή ομάδα του Τσε περικυκλώθηκε από Βολιβιανούς στρατιώτες κοντά στη Λα Ιγκέρα. Ο Τσε τραυματίστηκε και συνελήφθη ζωντανός.
Μεταφέρθηκε σε ένα μικρό σχολείο του χωριού, όπου κρατήθηκε αιχμάλωτος. Δεν θα έβγαινε ζωντανός.
Στις 9 Οκτωβρίου 1967, σε ηλικία μόλις 39 ετών, εκτελέστηκε από Βολιβιανό στρατιώτη κατόπιν εντολής της στρατιωτικής ηγεσίας. Η παρουσία και ο ρόλος της CIA στις επιχειρήσεις εναντίον του έχουν αποτελέσει αντικείμενο εκτεταμένης ιστορικής έρευνας. Αμερικανός πράκτορας της CIA βρισκόταν στην περιοχή, ενώ μεταγενέστερες μαρτυρίες αναφέρουν ότι η αμερικανική πλευρά προτιμούσε να συλληφθεί ο Τσε ζωντανός.
Η σορός μπροστά στις κάμερες
Μετά τον θάνατό του, η σορός μεταφέρθηκε στο Βαγιεγκράντε. Εκεί παρουσιάστηκε σε δημοσιογράφους και φωτογράφους.
Οι φωτογραφίες του νεκρού Τσε έκαναν τον γύρο του πλανήτη. Η εικόνα του ξαπλωμένου σώματος, με τα μάτια ανοιχτά, πήρε σχεδόν αμέσως μυθικές διαστάσεις.
Οι βολιβιανές Αρχές ήθελαν να αποδείξουν ότι ο Τσε ήταν νεκρός και ότι το αντάρτικο είχε συντριβεί. Τα χέρια του κόπηκαν ώστε να μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την επιβεβαίωση της ταυτότητάς του μέσω δακτυλικών αποτυπωμάτων.
Στη συνέχεια συνέβη κάτι που θα τροφοδοτούσε για δεκαετίες τον μύθο γύρω από τον θάνατό του: το σώμα εξαφανίστηκε.
Ο μυστικός τάφος για 30 χρόνια
Η σορός του Τσε θάφτηκε μυστικά σε ανώνυμο τάφο κοντά στο Βαγιεγκράντε. Για σχεδόν τρεις δεκαετίες κανείς δεν γνώριζε με βεβαιότητα πού βρισκόταν.
Μόλις το 1997, τριάντα χρόνια μετά την εκτέλεσή του, εντοπίστηκαν λείψανα που ταυτοποιήθηκαν ως δικά του μαζί με λείψανα άλλων ανταρτών.
Μεταφέρθηκαν στην Κούβα και ενταφιάστηκαν στη Σάντα Κλάρα, την πόλη που είχε συνδεθεί με μία από τις σημαντικότερες στρατιωτικές νίκες του κατά την Κουβανική Επανάσταση. Στην τελετή συμμετείχαν ο Φιντέλ Κάστρο και χιλιάδες Κουβανοί.
Η φωτογραφία που έγινε παγκόσμιο σύμβολο
Υπάρχει όμως μία άλλη φωτογραφία του Τσε που αποδείχθηκε ακόμη ισχυρότερη από τις εικόνες του θανάτου του.
Είναι το περίφημο «Guerrillero Heroico» του Κουβανού φωτογράφου Αλμπέρτο Κόρντα. Η φωτογραφία τραβήχτηκε στις 5 Μαρτίου 1960 στην Αβάνα. Ο Τσε εμφανίζεται με μακριά μαλλιά, μπερέ με αστέρι και το βλέμμα στραμμένο μακριά.
Μετά τον θάνατό του η εικόνα εξαπλώθηκε σε ολόκληρο τον κόσμο και έγινε μία από τις πιο αναγνωρίσιμες φωτογραφίες του 20ού αιώνα. Τυπώθηκε σε αφίσες, σημαίες, βιβλία και εκατομμύρια μπλουζάκια.
Η ειρωνεία είναι εντυπωσιακή: ένας άνθρωπος που πολέμησε τον καπιταλισμό μετατράπηκε μετά θάνατον σε ένα από τα πιο εμπορευματοποιημένα πρόσωπα της σύγχρονης ιστορίας.
Ήρωας για τους μισούς, αδίστακτος για τους άλλους
Περισσότερο από μισό αιώνα μετά τον θάνατό του, ο Τσε Γκεβάρα εξακολουθεί να διχάζει.
Για τους θαυμαστές του παραμένει ο επαναστάτης που εγκατέλειψε αξιώματα και εξουσία για να πολεμήσει για όσα πίστευε. Για τους επικριτές του αποτελεί σύμβολο μιας ιδεολογίας που χρησιμοποίησε τη βία, τις εκτελέσεις και την καταστολή στο όνομα της επανάστασης.
Ίσως αυτή ακριβώς η αντίφαση εξηγεί γιατί ο Τσε δεν έμεινε απλώς ένα πρόσωπο της ιστορίας.
Οι Βολιβιανοί στρατιωτικοί παρουσίασαν το νεκρό σώμα του για να αποδείξουν ότι είχαν τελειώσει μαζί του. Στην πραγματικότητα, εκείνη τη στιγμή άρχιζε ο μύθος του.
