Δημοσιογραφική επιμέλεια Φωτεινή Τσαϊλάρη
Η τεχνητή νοημοσύνη μπήκε στη ζωή μας με την υπόσχεση ότι θα κάνει τον κόσμο πιο γρήγορο, πιο αποδοτικό, ίσως και πιο δίκαιο. Για πολλές γυναίκες, όμως, η ίδια τεχνολογία μετατρέπεται ταυτόχρονα σε εργαλείο ενδυνάμωσης και σε νέο μηχανισμό εκφοβισμού: ανοίγει δρόμους στην εργασία, στην εκπαίδευση και στην επιχειρηματικότητα, αλλά μπορεί επίσης να αναπαράγει στερεότυπα, να απειλήσει θέσεις εργασίας και να χρησιμοποιηθεί ως όπλο σεξουαλικής και ψυχολογικής βίας.
Η συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι πια τεχνολογική. Είναι βαθιά κοινωνική. Και, όλο και περισσότερο, έμφυλη.
Μια νέα έρευνα του UN Women, φέρνει στο προσκήνιο μια από τις πιο σκοτεινές όψεις της AI: τη χρήση της σε επιθέσεις κατά γυναικών που έχουν δημόσιο λόγο. Δημοσιογράφων, ακτιβιστριών, πολιτικών, υπερασπιστριών ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η διαδικτυακή βία δεν είναι καινούργια. Αυτό που αλλάζει είναι η ταχύτητα, η ευκολία και η ένταση με την οποία μπορεί πλέον να παραχθεί και να διαδοθεί.
Deepfake βίντεο, ψεύτικες γυμνές εικόνες, σεξουαλικοποιημένο υλικό χωρίς συναίνεση, οργανωμένες εκστρατείες δυσφήμησης και απειλές που στοχεύουν όχι απλώς το σώμα μιας γυναίκας, αλλά την αξιοπιστία, τη δουλειά και τη δημόσια παρουσία της. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζονται στην έρευνα, περισσότερες από 640 γυναίκες από 119 χώρες συμμετείχαν στην καταγραφή. Το 27% ανέφερε ότι έχει δεχθεί ανεπιθύμητα σεξουαλικά μηνύματα ή εικόνες, το 12% ότι προσωπικό υλικό διακινήθηκε χωρίς συναίνεση, ενώ το 6% δήλωσε ότι έχει υπάρξει θύμα deepfake ή αλλοιωμένου οπτικού περιεχομένου.
Το αποτέλεσμα δεν είναι μόνο η έκθεση. Είναι η σιωπή.
Πάνω από το 40% των γυναικών που συμμετείχαν στην έρευνα δήλωσε ότι αυτολογοκρίνεται στα social media για να αποφύγει επιθέσεις, ενώ σχεδόν μία στις πέντε έχει περιορίσει την επαγγελματική της έκφραση. Με άλλα λόγια, η AI δεν χρησιμοποιείται απλώς για να κατασκευάσει ψεύτικες εικόνες. Χρησιμοποιείται για να περιορίσει πραγματικές φωνές.
Αυτό είναι ίσως το πιο ανησυχητικό σημείο: η ψηφιακή βία δεν μένει στην οθόνη. Αλλάζει συμπεριφορές, επηρεάζει καριέρες, βαθαίνει τον φόβο. Όταν μια γυναίκα αποφεύγει να μιλήσει δημόσια επειδή φοβάται ότι το πρόσωπό της μπορεί να τοποθετηθεί σε πορνογραφικό υλικό, όταν μια δημοσιογράφος σκέφτεται δύο φορές πριν δημοσιεύσει μια έρευνα, όταν μια ακτιβίστρια εγκαταλείπει μια πλατφόρμα για να προστατεύσει την ψυχική της υγεία, τότε το πρόβλημα δεν είναι ατομικό. Είναι δημοκρατικό.
Την ίδια στιγμή, η τεχνητή νοημοσύνη επηρεάζει τις γυναίκες και στην εργασία. Και εδώ η εικόνα είναι διπλή.
Από τη μία πλευρά, η AI μπορεί να γίνει εργαλείο ανεξαρτησίας. Μπορεί να βοηθήσει γυναίκες επιχειρηματίες να οργανώσουν την επιχείρησή τους, να γράψουν κείμενα, να κάνουν έρευνα αγοράς, να αυτοματοποιήσουν επαναλαμβανόμενες εργασίες, να αποκτήσουν πρόσβαση σε γνώση που παλαιότερα απαιτούσε χρόνο, χρήμα ή εξειδικευμένες ομάδες. Έρευνα του Cherie Blair Foundation for Women έδειξε ότι η χρήση AI από γυναίκες επιχειρηματίες σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος αυξήθηκε από 38% το 2024 σε 82% το 2025, με το 69% να αναφέρει ως βασικό όφελος την εξοικονόμηση χρόνου.
Για πολλές γυναίκες, ο χρόνος δεν είναι απλώς παραγωγικότητα. Είναι φροντίδα παιδιών, αμειβόμενη και μη αμειβόμενη εργασία, οικογενειακές υποχρεώσεις, κοινωνικές προσδοκίες. Ένα εργαλείο που μειώνει το βάρος της γραφειοκρατίας ή βοηθά μια μικρή επιχείρηση να σταθεί στην αγορά μπορεί πράγματι να λειτουργήσει απελευθερωτικά.
Η AI μπορεί επίσης να βελτιώσει την πρόσβαση στην εκπαίδευση, στη μετάφραση, στην πληροφόρηση, ακόμη και στην υγεία — ειδικά για γυναίκες που ζουν σε περιοχές με περιορισμένες υπηρεσίες. Μπορεί να βοηθήσει στον εντοπισμό ανισοτήτων, στην ανάλυση δεδομένων για την έμφυλη βία, στη δημιουργία εργαλείων υποστήριξης θυμάτων, στην ταχύτερη πρόσβαση σε πληροφορίες για δικαιώματα, εργασία, νομική προστασία.
Όμως η άλλη πλευρά είναι εξίσου πραγματική.
Οι γυναίκες βρίσκονται συχνά σε επαγγέλματα που είναι περισσότερο εκτεθειμένα στην αυτοματοποίηση: διοικητικές θέσεις, γραμματειακή υποστήριξη, εξυπηρέτηση πελατών, επαναλαμβανόμενες εργασίες γραφείου. Ο Διεθνής Οργανισμός Εργασίας έχει προειδοποιήσει ότι οι γυναίκες αντιμετωπίζουν μεγαλύτερη έκθεση στις αλλαγές που φέρνει η γενετική AI, επειδή συγκεντρώνονται σε καθήκοντα που μπορούν πιο εύκολα να αυτοματοποιηθούν. Σύμφωνα με στοιχεία του UN Women για το 2025, σχεδόν το 28% των θέσεων εργασίας που κατέχουν γυναίκες παγκοσμίως βρίσκεται σε κίνδυνο από την AI, έναντι 21% των ανδρικών θέσεων.
Και ενώ οι γυναίκες επηρεάζονται έντονα από την AI, παραμένουν υποεκπροσωπημένες στους χώρους όπου αυτή σχεδιάζεται. Η UNESCO έχει επισημάνει ότι οι γυναίκες αποτελούν περίπου το 30% των επαγγελματιών στον χώρο της AI, ποσοστό που είναι ακόμη χαμηλότερο σε πολλές περιοχές του Παγκόσμιου Νότου. Αυτό σημαίνει ότι τα συστήματα που θα επηρεάζουν προσλήψεις, δάνεια, ιατρικές διαγνώσεις, εκπαίδευση, αστυνόμευση και δημόσιες υπηρεσίες συχνά αναπτύσσονται χωρίς επαρκή συμμετοχή των ανθρώπων που μπορεί να πληγούν περισσότερο από τις προκαταλήψεις τους.
Η προκατάληψη δεν μπαίνει στην AI από μόνη της. Τη μαθαίνει από τα δεδομένα που της δίνουμε. Αν τα δεδομένα αντανακλούν έναν κόσμο όπου οι άνδρες συνδέονται περισσότερο με την ηγεσία, την τεχνολογία και την καριέρα, ενώ οι γυναίκες με την οικογένεια, τη φροντίδα και την υποστήριξη, τότε η AI μπορεί να αναπαράγει αυτά τα στερεότυπα με τον μανδύα της «ουδετερότητας». Μελέτη της UNESCO για μεγάλα γλωσσικά μοντέλα έδειξε ότι οι γυναίκες περιγράφονταν συχνότερα σε οικιακούς ρόλους και συνδέονταν με λέξεις όπως «σπίτι», «οικογένεια» και «παιδιά», ενώ τα ανδρικά ονόματα συνδέονταν περισσότερο με λέξεις όπως «επιχείρηση», «στέλεχος», «μισθός» και «καριέρα».
Αυτό είναι το παράδοξο της τεχνητής νοημοσύνης: μπορεί να επιταχύνει την ισότητα ή να επιταχύνει την ανισότητα.
Μπορεί να δώσει σε μια γυναίκα πρόσβαση σε εργαλεία που μέχρι χθες ήταν προνόμιο μεγάλων εταιρειών. Μπορεί όμως και να την αποκλείσει από μια πρόσληψη επειδή ένα αλγοριθμικό σύστημα «διάβασε» λάθος το βιογραφικό της. Μπορεί να βοηθήσει μια νέα μητέρα να δουλέψει πιο ευέλικτα. Μπορεί όμως και να τιμωρήσει τα κενά στην επαγγελματική της πορεία. Μπορεί να στηρίξει θύματα βίας με πιο γρήγορη πληροφόρηση. Μπορεί όμως και να παράγει, μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, ψεύτικο σεξουαλικό υλικό που θα τις καταδιώκει για χρόνια.
Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι αν η AI είναι «καλή» ή «κακή». Το ζήτημα είναι ποιος έχει πρόσβαση, ποιος έχει εξουσία, ποιος προστατεύεται και ποιος μένει εκτεθειμένος.
Για τις γυναίκες, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να γίνει ένας νέος χώρος ελευθερίας. Αλλά μόνο εφόσον αντιμετωπιστεί ως πεδίο δικαιωμάτων και όχι ως ανεξέλεγκτο τεχνολογικό πείραμα. Χρειάζονται αυστηρότεροι κανόνες για τα deepfakes και το μη συναινετικό σεξουαλικό περιεχόμενο, γρήγοροι μηχανισμοί αφαίρεσης κακοποιητικού υλικού, εκπαίδευση αστυνομικών και δικαστικών αρχών στη διαδικτυακή έμφυλη βία, διαφάνεια στα αλγοριθμικά συστήματα που επηρεάζουν ζωές και, κυρίως, περισσότερες γυναίκες στον σχεδιασμό, στη ρύθμιση και στη λήψη αποφάσεων για την AI.
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι το μέλλον. Είναι ήδη εδώ. Και το ερώτημα δεν είναι αν θα αλλάξει τη ζωή των γυναικών. Την αλλάζει ήδη.
Το πραγματικό ερώτημα είναι αν θα την αλλάξει προς την κατεύθυνση της ελευθερίας ή προς την κατεύθυνση της σιωπής.
Πηγές στοιχείων: UN Women, UNESCO, ILO, Cherie Blair Foundation for Women.
