Την αρχές Νοεμβρίου 1939 παρουσιάστηκε στην Ακαδημία Ιατρικής της Νέας Υόρκης ένα κουνέλι που είχε προκύψει από πειραματική παρέμβαση στην αναπαραγωγή. Η είδηση έμοιαζε με επιστημονική φαντασία. Στην πραγματικότητα, όμως, η ιστορία της τεχνητής γονιμοποίησης είχε αρχίσει πολύ νωρίτερα και η συγκεκριμένη περίπτωση δεν ήταν η πρώτη τεχνητή σπερματέγχυση σε ζώο.
Το πείραμα του 1939
Ο Αμερικανός βιολόγος Γκρέγκορι Πίνκους μελετούσε την ωρίμανση και την τεχνητή ενεργοποίηση ωαρίων κουνελιού, καθώς και τη μεταφορά τους σε άλλο θηλυκό ζώο. Οι σχετικές εργασίες είχαν ξεκινήσει ήδη από τη δεκαετία του 1930. Επομένως ο συνηθισμένος χαρακτηρισμός «το πρώτο ζώο που συνελήφθη με τεχνητή γονιμοποίηση» είναι ιστορικά ανακριβής: συγχέει τη σπερματέγχυση, την εξωσωματική γονιμοποίηση και την τεχνητή ενεργοποίηση ωαρίων.
Πότε ξεκίνησε η τεχνητή γονιμοποίηση στον άνθρωπο;
Το 1784 ο Ιταλός φυσιοδίφης Λάτσαρο Σπαλαντσάνι πέτυχε τεχνητή σπερματέγχυση σε σκύλο. Περί το 1790 ο Βρετανός χειρουργός Τζον Χάντερ βοήθησε γυναίκα να συλλάβει εισάγοντας στον κόλπο της σπέρμα του συζύγου της. Πρόκειται για μία από τις πρώτες τεκμηριωμένες επιτυχίες σε άνθρωπο. Το 1884 αναφέρεται στις ΗΠΑ σπερματέγχυση με σπέρμα δότη, σε υπόθεση που σήμερα προκαλεί σοβαρά ερωτήματα συναίνεσης, καθώς η γυναίκα δεν είχε ενημερωθεί.
Σπερματέγχυση και εξωσωματική: δύο διαφορετικές διαδικασίες
Στην ενδομήτρια σπερματέγχυση (IUI), κατάλληλα επεξεργασμένο σπέρμα τοποθετείται στη μήτρα κοντά στην ωορρηξία. Η γονιμοποίηση, εφόσον επιτευχθεί, γίνεται μέσα στο σώμα. Στην εξωσωματική γονιμοποίηση (IVF), ωάρια λαμβάνονται από τις ωοθήκες και γονιμοποιούνται στο εργαστήριο. Έπειτα ένα έμβρυο μεταφέρεται στη μήτρα. Σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιείται μικρογονιμοποίηση (ICSI), με έγχυση ενός σπερματοζωαρίου μέσα στο ωάριο.
Το 1978 αλλάζει η ιστορία
Στις 25 Ιουλίου 1978 γεννήθηκε στην Αγγλία η Λουίζ Μπράουν, το πρώτο παιδί στον κόσμο που γεννήθηκε ύστερα από εξωσωματική γονιμοποίηση. Καθοριστική ήταν η συμβολή των Ρόμπερτ Έντουαρντς, Πάτρικ Στέπτοου και Τζιν Πέρντι. Έκτοτε οι τεχνικές εξελίχθηκαν, προσφέροντας δυνατότητες τεκνοποίησης σε ανθρώπους που παλαιότερα είχαν ελάχιστες επιλογές.
Τι ισχύει σήμερα για τα ζευγάρια
Η επιλογή θεραπείας εξαρτάται από την ηλικία, τη διάρκεια της υπογονιμότητας, την ποιότητα σπέρματος, την ωορρηξία, τη βατότητα των σαλπίγγων και το ιατρικό ιστορικό. Η σπερματέγχυση είναι συνήθως λιγότερο επεμβατική, αλλά δεν ενδείκνυται σε κάθε περίπτωση. Η εξωσωματική μπορεί να αντιμετωπίσει περισσότερα αίτια υπογονιμότητας, χωρίς να εγγυάται εγκυμοσύνη. Τα ποσοστά επιτυχίας μεταβάλλονται σημαντικά με την ηλικία και την ποιότητα των ωαρίων και δεν πρέπει να παρουσιάζονται ως ενιαίο ποσοστό για όλους.
Στην Ελλάδα εφαρμόζονται και οι δύο μέθοδοι σε αδειοδοτημένες μονάδες, υπό το ισχύον πλαίσιο ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής και την εποπτεία της αρμόδιας εθνικής αρχής. Για την εξωσωματική προβλέπονται ειδικοί όροι συναίνεσης, ηλικιακά όρια και προϋποθέσεις για τη χρήση γεννητικού υλικού δοτών.
Το συμπέρασμα
Το κουνέλι του 1939 αποτελεί ένα ενδιαφέρον κεφάλαιο της βιολογίας, όχι όμως την αφετηρία κάθε τεχνητής γονιμοποίησης. Από τις πρώτες σπερματεγχύσεις του 18ου αιώνα έως την εξωσωματική του 1978, η επιστήμη της αναπαραγωγής προχώρησε μέσα από διαδοχικές ανακαλύψεις, αλλά και δύσκολα ερωτήματα ιατρικής δεοντολογίας.
Πηγές: Cambridge University Press (ιστορία της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής), National Archives UK (Louise Brown), επιστημονική ανασκόπηση Artificial insemination history: hurdles and milestones, PNAS (εργασίες Gregory Pincus, 1939).
