Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 μια καρδιά που σταματούσε εξαιτίας σοβαρού καρδιακού αποκλεισμού μπορούσε να αφήσει στους γιατρούς ελάχιστες δυνατότητες αντίδρασης. Η ιδέα ότι ένα μηχάνημα θα μπορούσε να δίνει στην καρδιά ηλεκτρικά ερεθίσματα και ουσιαστικά να της «υπενθυμίζει» πότε πρέπει να χτυπήσει έμοιαζε σχεδόν τολμηρή.
Το 1952 ο Αμερικανός καρδιολόγος Πολ Μ. Ζολ (Paul M. Zoll), του Beth Israel Hospital και του Harvard Medical School στη Βοστώνη, απέδειξε ότι αυτό μπορούσε να γίνει. Δημοσίευσε στο New England Journal of Medicine τα αποτελέσματα της εφαρμογής εξωτερικής ηλεκτρικής βηματοδότησης σε δύο ασθενείς με παρατεταμένη κοιλιακή ασυστολία.
Ο πρώτος βηματοδότης ήταν έξω από το σώμα
Ο βηματοδότης του Ζολ δεν έμοιαζε καθόλου με τις μικροσκοπικές συσκευές που γνωρίζουμε σήμερα. Ήταν ένα μεγάλο επιτραπέζιο μηχάνημα, τροφοδοτούμενο από το ηλεκτρικό δίκτυο. Ηλεκτρόδια τοποθετούνταν πάνω στο γυμνό στήθος και διοχέτευαν ηλεκτρικούς παλμούς μέσω του θώρακα προς την καρδιά.
Οι πρώτες συσκευές έδιναν σύντομους ηλεκτρικούς παλμούς υψηλότερης τάσης από τους σημερινούς εμφυτεύσιμους βηματοδότες. Η μέθοδος ήταν αποτελεσματική, αλλά προκαλούσε πόνο και μυϊκές συσπάσεις. Το 1952 ο Ζολ χρησιμοποίησε τη μέθοδο σε ασθενείς με σοβαρό καρδιακό αποκλεισμό και επανειλημμένες περιόδους ασυστολίας.
Τι είναι πραγματικά ο βηματοδότης
Η ίδια η καρδιά διαθέτει τον φυσικό της βηματοδότη: τον φλεβόκομβο, μια μικρή ομάδα εξειδικευμένων κυττάρων στον δεξιό κόλπο που παράγει ηλεκτρικά ερεθίσματα. Αυτά εξαπλώνονται με συγκεκριμένη διαδρομή μέσα στην καρδιά και προκαλούν τις συντονισμένες συσπάσεις της.
Όταν όμως το φυσικό ηλεκτρικό σύστημα δυσλειτουργεί και η καρδιά χτυπά υπερβολικά αργά ή παρουσιάζεται σοβαρός αποκλεισμός της ηλεκτρικής αγωγής, ο τεχνητός βηματοδότης αναλαμβάνει μέρος αυτής της δουλειάς. Δεν «κινεί» μηχανικά την καρδιά. Παρακολουθεί τον ρυθμό και, όταν χρειάζεται, στέλνει ένα πολύ μικρό ηλεκτρικό ερέθισμα που προκαλεί τη σύσπαση του καρδιακού μυός.
Πώς κατασκευάζεται ο σημερινός βηματοδότης
Ένας κλασικός σύγχρονος βηματοδότης αποτελείται από τη γεννήτρια παλμών, την μπαταρία, τα ηλεκτρονικά κυκλώματα και ένα ή περισσότερα λεπτά ηλεκτρόδια-καλώδια που φθάνουν στην καρδιά. Η συσκευή μπορεί να «διαβάζει» συνεχώς τον φυσικό καρδιακό ρυθμό και να παρεμβαίνει μόνο όταν χρειάζεται.
Υπάρχουν μονοεστιακοί, διπλοεστιακοί και αμφικοιλιακοί βηματοδότες, ενώ πλέον υπάρχουν και leadless βηματοδότες χωρίς τα παραδοσιακά καλώδια. Οι τελευταίοι είναι εξαιρετικά μικροί και εισάγονται με καθετήρα απευθείας μέσα στην καρδιά.
Το 1958 μπήκε ο πρώτος βηματοδότης μέσα στο ανθρώπινο σώμα
Η μεγάλη επανάσταση ήρθε έξι χρόνια μετά τον Ζολ. Στις 8 Οκτωβρίου 1958, στη Σουηδία, ο χειρουργός Åke Senning εμφύτευσε στον 43χρονο Arne Larsson τον πρώτο πλήρως εμφυτεύσιμο ηλεκτρονικό βηματοδότη. Τη συσκευή είχε σχεδιάσει ο Σουηδός γιατρός και μηχανικός Rune Elmqvist.
Η πρώτη συσκευή λειτούργησε για πολύ μικρό χρονικό διάστημα και χρειάστηκε γρήγορα αντικατάσταση. Ήταν όμως η αρχή μιας νέας εποχής στην καρδιολογία.
Ο πρώτος ασθενής έζησε άλλα 43 χρόνια
Ο Arne Larsson έζησε μέχρι το 2001, φθάνοντας τα 86 χρόνια. Στη διάρκεια της ζωής του χρειάστηκε πολλές αντικαταστάσεις βηματοδοτών καθώς οι συσκευές εξελίσσονταν. Έζησε μάλιστα περισσότερο τόσο από τον Elmqvist όσο και από τον Senning. Ο θάνατός του αποδόθηκε σε καρκίνο και όχι σε πρόβλημα του βηματοδότη.
Πού τοποθετείται σήμερα
Ο συμβατικός βηματοδότης εμφυτεύεται συνήθως κάτω από το δέρμα στο άνω μέρος του θώρακα, κάτω από την κλείδα. Μέσω μιας φλέβας προωθούνται ένα ή περισσότερα ηλεκτρόδια έως τις κατάλληλες κοιλότητες της καρδιάς και συνδέονται με τη γεννήτρια.
Η εμφύτευση είναι πλέον καθιερωμένη ιατρική πράξη στα εξειδικευμένα καρδιολογικά κέντρα. Μετά την τοποθέτηση, η συσκευή προγραμματίζεται ανάλογα με τις ανάγκες του συγκεκριμένου ασθενούς.
Δεν δουλεύει απαραίτητα συνέχεια
Ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά των σύγχρονων συσκευών είναι ότι μπορούν να λειτουργούν «κατ’ απαίτηση». Ο βηματοδότης παρακολουθεί τους φυσικούς παλμούς. Εάν η καρδιά χτυπά κανονικά, μπορεί απλώς να παρακολουθεί. Όταν αντιληφθεί ότι ο ρυθμός έχει πέσει κάτω από το προκαθορισμένο όριο, ενεργοποιείται και στέλνει ηλεκτρικό παλμό.
Με απλά λόγια, είναι ένας ηλεκτρονικός φρουρός που παρακολουθεί την καρδιά 24 ώρες το 24ωρο.
Πόσο διαρκεί η μπαταρία
Η διάρκεια ζωής δεν είναι ίδια για όλους. Εξαρτάται από τον τύπο της συσκευής, τις ρυθμίσεις και κυρίως από το πόσο συχνά χρειάζεται να βηματοδοτεί την καρδιά. Οι σύγχρονες συσκευές λειτουργούν συνήθως για πολλά χρόνια και αρκετές μπορούν να πλησιάσουν ή να ξεπεράσουν τη δεκαετία.
Όταν η μπαταρία πλησιάζει στο τέλος της, αυτό διαπιστώνεται πολύ πριν εξαντληθεί κατά τους προγραμματισμένους ελέγχους. Συνήθως αντικαθίσταται η γεννήτρια, ενώ τα καλώδια μπορούν να παραμείνουν εφόσον λειτουργούν κανονικά.
Η Ελλάδα και οι χιλιάδες εμφυτεύσεις κάθε χρόνο
Στην Ελλάδα η εμφύτευση βηματοδότη αποτελεί καθιερωμένη πράξη τόσο σε δημόσια όσο και σε ιδιωτικά νοσοκομεία. Σύμφωνα με το Atlas της Ευρωπαϊκής Καρδιολογικής Εταιρείας, για το 2023 καταγράφονταν 888,9 εμφυτεύσεις βηματοδοτών ανά εκατομμύριο κατοίκους, αριθμός που περιλαμβάνει νέες εμφυτεύσεις και αντικαταστάσεις, αλλά όχι τους CRT-P. Με βάση τον πληθυσμό της χώρας, πρόκειται χονδρικά για περίπου 9.000 πράξεις τον χρόνο.
Επιστημονική δημοσίευση του 2025 εκτιμά ότι στην Ελλάδα υπάρχουν πάνω από 120.000 άνθρωποι με εμφυτεύσιμη καρδιακή ηλεκτρονική συσκευή, με τον αριθμό να αυξάνεται καθώς μεγαλώνει η ηλικία του πληθυσμού και διευρύνονται οι ενδείξεις των συσκευών.
Και τώρα ο γιατρός μπορεί να τον ελέγχει από απόσταση
Η τεχνολογία έχει προχωρήσει τόσο ώστε πολλές σύγχρονες εμφυτεύσιμες καρδιακές συσκευές να μπορούν να παρακολουθούνται εξ αποστάσεως. Στοιχεία σχετικά με τη λειτουργία της συσκευής και τον καρδιακό ρυθμό μπορούν να μεταδίδονται στην ιατρική ομάδα, ώστε να εντοπίζονται προβλήματα χωρίς να απαιτείται κάθε φορά φυσική παρουσία του ασθενούς.
Από ένα μηχάνημα στην πρίζα σε μια συσκευή μέσα στην καρδιά
Η απόσταση που διένυσε η Ιατρική μέσα σε επτά δεκαετίες είναι εντυπωσιακή. Ο βηματοδότης του Πολ Ζολ ήταν ογκώδης, εξωτερικός, συνδεδεμένος στο ηλεκτρικό δίκτυο και τα ερεθίσματά του ήταν επώδυνα. Σήμερα υπάρχουν συσκευές τόσο μικρές ώστε ολόκληρος ο βηματοδότης μπορεί να τοποθετηθεί μέσα στην ίδια την καρδιά μέσω καθετήρα.
Η βασική ιδέα, όμως, παραμένει ίδια με εκείνη του 1952: όταν το ηλεκτρικό σύστημα της καρδιάς δεν δίνει εγκαίρως την εντολή για τον επόμενο χτύπο, ένα τεχνητό ηλεκτρικό ερέθισμα μπορεί να την αναπληρώσει. Μια ανακάλυψη που ξεκίνησε πριν από περισσότερες από επτά δεκαετίες εξελίχθηκε σε μία από τις σημαντικότερες σωτήριες τεχνολογίες της σύγχρονης Καρδιολογίας.
Πηγές
New England Journal of Medicine – Paul Zoll, 1952
American Heart Association – Pacemaker
European Society of Cardiology – Atlas of Cardiology