Υπάρχουν άνθρωποι που δεν τους συμπαθούμε. Δεν μας ταιριάζει ο χαρακτήρας τους, δεν συμφωνούμε με τις απόψεις τους, δεν έχουμε κοινά ενδιαφέροντα, δεν θα τους επιλέγαμε ποτέ για φίλους μας.
Και λοιπόν;
Γιατί πρέπει να μας ενοχλεί η παρουσία τους, εφόσον δεν μας πειράζουν, δεν μας προσβάλλουν και δεν παρεμβαίνουν στη ζωή μας;
Γιατί να θεωρούμε υποχρέωση του άλλου να σκέφτεται, να συμπεριφέρεται, να ντύνεται, να πιστεύει ή να ζει όπως εμείς;
Αυτά τα ερωτήματα βρίσκονται στην καρδιά της Διεθνούς Ημέρας Ανεκτικότητας, που τιμάται κάθε χρόνο στις 16 Νοεμβρίου.
Μιας ημέρας που δεν αφορά μόνο τις μεγάλες συγκρούσεις μεταξύ λαών, θρησκειών και πολιτισμών. Αφορά και κάτι πολύ πιο κοντινό. Την καθημερινότητά μας.
Το γραφείο όπου εργαζόμαστε. Την πολυκατοικία όπου κατοικούμε. Τη γειτονιά μας. Το οικογενειακό τραπέζι. Ακόμη και την παρέα μας.
Γιατί η ανεκτικότητα δοκιμάζεται περισσότερο εκεί όπου είμαστε αναγκασμένοι να συνυπάρχουμε με ανθρώπους που δεν επιλέξαμε.
Η ανεκτικότητα δεν είναι υποχρεωτική συμπάθεια
Ας ξεκαθαρίσουμε κάτι βασικό.
Ανεκτικότητα δεν σημαίνει ότι πρέπει να αγαπάμε τους πάντες. Ούτε ότι είμαστε υποχρεωμένοι να συμφωνούμε με κάθε άποψη ή συμπεριφορά.
Σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε στον άλλον το δικαίωμα να είναι διαφορετικός.
Μπορεί ένας συνάδελφος να είναι απόμακρος, ένας άλλος υπερβολικά κοινωνικός, κάποιος να έχει διαφορετικές πολιτικές πεποιθήσεις ή θρησκευτικές αντιλήψεις.
Μπορεί να μη θέλουμε να κάνουμε παρέα μαζί τους μετά τη δουλειά.
Αυτό είναι απολύτως θεμιτό.
Εκείνο που δεν είναι θεμιτό είναι να μετατρέπουμε την προσωπική μας αντιπάθεια σε εχθρότητα, αποκλεισμό, ειρωνεία ή συστηματική υποτίμηση.
Ο σεβασμός δεν προϋποθέτει συμπάθεια.
Προϋποθέτει πολιτισμό.
Ο εργασιακός χώρος είναι το μεγαλύτερο καθημερινό τεστ
Σκεφτείτε μια επιχείρηση με 30 ή 50 εργαζομένους.
Διαφορετικές ηλικίες, χαρακτήρες, κοινωνικές καταβολές, πολιτικές πεποιθήσεις, θρησκείες, συνήθειες και προσωπικές επιλογές.
Είναι δυνατόν να συμπαθούν όλοι όλους;
Προφανώς όχι.
Είναι όμως απαραίτητο να μπορούν να συνεργάζονται με επαγγελματισμό, αξιοπρέπεια και αμοιβαίο σεβασμό.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν κάποιος θεωρεί ότι έχει το δικαίωμα να επιβάλει στους άλλους τις προσωπικές του προτιμήσεις.
Όταν δημιουργούνται κλειστές παρέες που αποκλείουν συναδέλφους. Όταν κυκλοφορούν προσβλητικά σχόλια για την εμφάνιση, την ηλικία, την καταγωγή ή τις προσωπικές επιλογές κάποιου.
Όταν ένας εργαζόμενος αντιμετωπίζεται ως ανεπιθύμητος όχι επειδή δεν κάνει σωστά τη δουλειά του, αλλά επειδή απλώς δεν αρέσει σε ορισμένους.
Αυτό δεν είναι επαγγελματικό περιβάλλον. Είναι μια μικρή κοινωνία προκαταλήψεων.
Και συχνά η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο προβληματική όταν η διοίκηση ανέχεται τέτοιες συμπεριφορές.
Η ανεκτικότητα δεν είναι μόνο ατομική αρετή. Είναι και ευθύνη εκείνων που διοικούν.
Δεν με ενοχλείς, δεν σε ενοχλώ
Υπάρχει μια απλή αρχή που θα μπορούσε να κάνει την καθημερινότητά μας πολύ ευκολότερη:
Εφόσον δεν παραβιάζεις τα δικαιώματά μου, δεν προσβάλλεις την αξιοπρέπειά μου και δεν με εμποδίζεις να ζήσω ή να εργαστώ, γιατί να με ενοχλεί ο τρόπος που έχεις επιλέξει να ζεις;
Αυτή η αρχή δεν σημαίνει αδιαφορία για τον συνάνθρωπο.
Σημαίνει αναγνώριση των προσωπικών ορίων.
Δεν είμαστε υποχρεωμένοι να εγκρίνουμε τις επιλογές των άλλων. Είμαστε όμως υποχρεωμένοι να σεβόμαστε τα δικαιώματά τους.
Και βεβαίως ισχύει και το αντίστροφο.
Κανείς δεν μπορεί να επικαλείται την ανεκτικότητα για να δικαιολογήσει προσβολές, εκφοβισμό, παρενόχληση ή παραβίαση των δικαιωμάτων των άλλων.
Η ανεκτικότητα έχει όρια εκεί όπου αρχίζει η κακοποίηση ή η αδικία.
Τι αποφάσισε η UNESCO το 1995
Η ιστορία της Διεθνούς Ημέρας Ανεκτικότητας συνδέεται με μια σημαντική πρωτοβουλία των Ηνωμένων Εθνών.
Το 1995 ανακηρύχθηκε Έτος Ανεκτικότητας.
Στις 16 Νοεμβρίου εκείνης της χρονιάς, τα κράτη-μέλη της UNESCO υιοθέτησαν στο Παρίσι τη Διακήρυξη Αρχών για την Ανεκτικότητα.
Το 1996 η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ, με το ψήφισμα 51/95, καθιέρωσε τη 16η Νοεμβρίου ως Διεθνή Ημέρα Ανεκτικότητας.
Η διακήρυξη περιγράφει την ανεκτικότητα ως σεβασμό, αποδοχή και εκτίμηση της ποικιλομορφίας των πολιτισμών και των διαφορετικών τρόπων ανθρώπινης έκφρασης.
Υπογραμμίζει επίσης ότι η ανεκτικότητα δεν είναι συγκατάβαση ούτε αδιαφορία.
Είναι ενεργή στάση αναγνώρισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Και κάτι εξίσου σημαντικό: Δεν σημαίνει ότι εγκαταλείπουμε τις δικές μας πεποιθήσεις. Σημαίνει ότι αποδεχόμαστε πως και οι άλλοι έχουν δικαίωμα στις δικές τους.
Η Ελλάδα και οι καθημερινές προκαταλήψεις
Στην ελληνική κοινωνία η ανεκτικότητα συχνά δοκιμάζεται σε μικρά, καθημερινά περιστατικά.
Στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε έναν εργαζόμενο μεγαλύτερης ηλικίας.
Στην ευκολία με την οποία σχολιάζουμε την εμφάνιση μιας γυναίκας ή ενός άνδρα.
Στις προκαταλήψεις απέναντι σε ανθρώπους διαφορετικής εθνικότητας, θρησκείας ή σεξουαλικού προσανατολισμού.
Στη συμπεριφορά απέναντι σε άτομα με αναπηρία.
Ακόμη και στην πολιτική αντιπαράθεση, όπου η διαφωνία μετατρέπεται συχνά σε προσωπική εχθρότητα.
Η Ελλάδα διαθέτει νομοθεσία για την ίση μεταχείριση στην εργασία, με βασικό πλαίσιο τον νόμο 4443/2016, καθώς και διατάξεις για την αντιμετώπιση της βίας και της παρενόχλησης στον εργασιακό χώρο, όπως ο νόμος 4808/2021.
Όμως η ύπαρξη νόμων δεν αρκεί.
Το πραγματικό ερώτημα είναι κατά πόσο οι αρχές αυτές εφαρμόζονται στην πράξη.
Γιατί η αξιοπρέπεια ενός ανθρώπου δεν προστατεύεται μόνο στις δικαστικές αίθουσες.
Προστατεύεται και στον τρόπο με τον οποίο του μιλάμε κάθε πρωί.
Η οικογένεια και το σχολείο έχουν την πρώτη ευθύνη
Η ανεκτικότητα δεν εμφανίζεται ξαφνικά στην ενήλικη ζωή.
Καλλιεργείται από την παιδική ηλικία.
Ένα παιδί που μεγαλώνει ακούγοντας συνεχώς υποτιμητικά σχόλια για ανθρώπους διαφορετικής καταγωγής, θρησκείας ή κοινωνικής θέσης κινδυνεύει να υιοθετήσει τις ίδιες προκαταλήψεις.
Αντίθετα, ένα παιδί που μαθαίνει ότι η διαφορετικότητα είναι φυσιολογικό χαρακτηριστικό της ανθρώπινης κοινωνίας αποκτά σημαντικά εφόδια για τη μελλοντική του ζωή.
Το σχολείο μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά σε αυτή την προσπάθεια.
Όχι μόνο μέσα από τα μαθήματα, αλλά και μέσα από την καθημερινή αντιμετώπιση του εκφοβισμού, του αποκλεισμού και της περιθωριοποίησης.
Γιατί η ανεκτικότητα δεν διδάσκεται αποτελεσματικά μόνο με ομιλίες και επετειακές εκδηλώσεις.
Διδάσκεται με παραδείγματα.
Η παγίδα των κοινωνικών δικτύων
Στη σύγχρονη ψηφιακή εποχή, η έλλειψη ανεκτικότητας αποκτά νέες διαστάσεις.
Στα κοινωνικά δίκτυα, η διαφορετική άποψη συχνά αντιμετωπίζεται όχι ως αφορμή διαλόγου, αλλά ως λόγος επίθεσης.
Ένα σχόλιο μπορεί να προκαλέσει εκατοντάδες προσβολές.
Μια προσωπική επιλογή μπορεί να μετατραπεί σε αντικείμενο δημόσιου διασυρμού.
Η ανωνυμία και η απόσταση της οθόνης διευκολύνουν συμπεριφορές που πολλοί άνθρωποι δεν θα τολμούσαν να εκδηλώσουν πρόσωπο με πρόσωπο.
Όμως η ελευθερία της έκφρασης δεν καταργεί την ευθύνη για όσα λέμε.
Ούτε η διαφωνία αποτελεί δικαιολογία για απειλές και εξευτελισμό.
Η ανεκτικότητα δεν είναι αδυναμία
Υπάρχει και μια λανθασμένη αντίληψη ότι ο ανεκτικός άνθρωπος είναι αδύναμος.
Ότι υποχωρεί διαρκώς, ότι αποφεύγει τις συγκρούσεις, ότι δεν υπερασπίζεται τις απόψεις του.
Στην πραγματικότητα, συμβαίνει συχνά το αντίθετο.
Χρειάζεται αυτοπεποίθηση για να αποδεχθείς ότι κάποιος άλλος μπορεί να σκέφτεται διαφορετικά.
Χρειάζεται ωριμότητα για να συνεργάζεσαι με έναν άνθρωπο που δεν συμπαθείς.
Χρειάζεται προσωπική δύναμη για να μη μετατρέπεις κάθε διαφωνία σε σύγκρουση.
Και χρειάζεται πραγματικός σεβασμός για να υπερασπίζεσαι το δικαίωμα κάποιου να διαφωνεί μαζί σου.
Μια απλή σκέψη για τη 16η Νοεμβρίου
Η Διεθνής Ημέρα Ανεκτικότητας δεν πρέπει να περιορίζεται σε επίσημες ανακοινώσεις και ωραίες διακηρύξεις.
Ας σκεφτούμε κάτι πολύ απλό.
Αύριο το πρωί, όταν πάμε στη δουλειά μας, μπορεί να συναντήσουμε κάποιον που δεν συμπαθούμε.
Δεν χρειάζεται να γίνουμε φίλοι του.
Δεν χρειάζεται να συμφωνήσουμε μαζί του.
Δεν χρειάζεται καν να συζητήσουμε πέρα από όσα απαιτεί η συνεργασία μας.
Χρειάζεται όμως να του αναγνωρίσουμε το ίδιο δικαίωμα στην αξιοπρέπεια και στον σεβασμό που απαιτούμε για τον εαυτό μας.
Γιατί ο πολιτισμός μιας κοινωνίας δεν φαίνεται μόνο από το πώς αντιμετωπίζει εκείνους που αγαπά και θαυμάζει.
Φαίνεται κυρίως από το πώς αντιμετωπίζει εκείνους με τους οποίους διαφωνεί ή δεν συμπαθεί.
Και ίσως αυτή να είναι η σημαντικότερη υπενθύμιση της 16ης Νοεμβρίου.