Η ιδέα ότι κάποτε όλοι οι άνθρωποι μιλούσαν «μία πρώτη γλώσσα» ανήκει περισσότερο στη σφαίρα της υπόθεσης παρά της βεβαιότητας. Αυτό που οι επιστήμονες μπορούν να πουν με μεγαλύτερη ασφάλεια είναι ότι η γλωσσική ικανότητα του Homo sapiens υπήρχε τουλάχιστον πριν από 135.000 χρόνια, ενώ η ευρεία κοινωνική χρήση της γλώσσας μπορεί να είχε παγιωθεί γύρω στα 100.000 χρόνια πριν. Από εκεί και πέρα, καθώς ανθρώπινες ομάδες απομονώνονταν γεωγραφικά και κοινωνικά, οι κοινές μορφές ομιλίας άρχισαν σιγά-σιγά να αποκλίνουν, γεννώντας τις διαφορετικές γλώσσες του κόσμου.
Το πρώτο πράγμα που πρέπει να ξεκαθαριστεί είναι ότι η επιστήμη δεν γνωρίζει ποια ήταν “η πρώτη γλώσσα” της ανθρωπότητας. Δεν υπάρχουν ηχητικά ίχνη, δεν υπάρχουν κείμενα από εκείνη την εποχή και καμία γλώσσα δεν έχει διατηρηθεί αμετάβλητη από την προϊστορία μέχρι σήμερα. Αυτό που μελετούν οι γλωσσολόγοι είναι η σταδιακή διάσπαση παλαιότερων κοινών γλωσσικών μορφών σε νέες γλώσσες, μέσα από μετακινήσεις πληθυσμών, απομόνωση, πολιτισμικές αλλαγές και την πάροδο πολλών γενεών.
Με άλλα λόγια, οι διαφορετικές γλώσσες δεν εμφανίστηκαν ξαφνικά, σαν να πάτησε κάποιος έναν διακόπτη. Η επικρατέστερη επιστημονική εικόνα είναι ότι, αφού η ανθρώπινη γλώσσα εγκαθιδρύθηκε ως ικανότητα, άρχισε να διαφοροποιείται σταδιακά όταν ομάδες ανθρώπων χωρίστηκαν σε διαφορετικές περιοχές. Μια κοινότητα στην Αφρική, μια άλλη στη Μέση Ανατολή, μια άλλη αργότερα στην Ευρώπη ή στην Ασία, δεν άλλαζαν τη γλώσσα τους σε μία γενιά· όμως σε βάθος χιλιάδων ετών οι διαφορές σωρεύονταν και γίνονταν νέες, ξεχωριστές γλώσσες. Αυτή η διαδικασία εξηγεί γιατί σήμερα υπάρχουν πάνω από 7.000 γλώσσες στον κόσμο.
Εδώ όμως χρειάζεται μια δεύτερη, εξίσου σημαντική διάκριση: άλλο πράγμα είναι η ηλικία της ανθρώπινης ομιλίας και άλλο η ηλικία των πρώτων γραπτών μαρτυριών. Οι άνθρωποι μιλούσαν πολύ πριν γράψουν. Οι αρχαιότερες γλώσσες που γνωρίζουμε δεν είναι κατ’ ανάγκην οι αρχαιότερες που μιλήθηκαν, αλλά οι αρχαιότερες που άφησαν γραπτό αποτύπωμα. Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, οι παλαιότερες γνωστές γραπτές παραδόσεις συνδέονται με τα σουμεριακά στη Μεσοποταμία, με μαρτυρίες ήδη από το τέλος της 4ης χιλιετίας π.Χ., και με τα αιγυπτιακά, με τις πρώτες ιερογλυφικές επιγραφές γύρω στο 3200–3150 π.Χ.
Η ελληνική γλώσσα
Άρα, στο ερώτημα «ήταν τα ελληνικά η αρχαιότερη γλώσσα;», η ακριβής απάντηση είναι: όχι, όχι αν μιλάμε για την αρχαιότερη γνωστή γλώσσα της ανθρωπότητας ή την αρχαιότερη γραπτά καταγεγραμμένη. Πριν από τις πρώτες ελληνικές μαρτυρίες, υπάρχουν παλαιότερες γραπτές μαρτυρίες για τα σουμεριακά και τα αιγυπτιακά, ενώ πολύ πρώιμες είναι και οι μαρτυρίες για τα ακκαδικά στη Μεσοποταμία.
Τα ελληνικά, ωστόσο, κατέχουν μια εξαιρετικά ιδιαίτερη θέση. Σύμφωνα με τη Britannica, έχουν την μακρύτερη τεκμηριωμένη ιστορία από κάθε ινδοευρωπαϊκή γλώσσα, με συνεχή παρουσία περίπου 34 αιώνων, ενώ η ελληνική μαρτυρείται στις πινακίδες της Γραμμικής Β΄ τουλάχιστον από τη 2η χιλιετία π.Χ. και μιλιέται στην Ελλάδα από τουλάχιστον το 1600 π.Χ., πιθανώς και νωρίτερα.
Αυτό σημαίνει πως τα ελληνικά δεν είναι η αρχαιότερη γλώσσα του κόσμου, αλλά είναι μία από τις αρχαιότερες γλώσσες που εξακολουθούν να μιλιούνται και, ακόμα πιο συγκεκριμένα, η γλώσσα με τη μεγαλύτερη συνεχή γραπτή τεκμηρίωση μέσα στην ινδοευρωπαϊκή οικογένεια. Η διαφορά είναι κρίσιμη, γιατί στη δημόσια συζήτηση αυτά τα δύο συχνά συγχέονται.
Η διαμόρφωση σε γλώσσες των λαών
Πότε, λοιπόν, αρχίζουν να διαμορφώνονται οι «γλώσσες των λαών» όπως τις ξέρουμε από την Ιστορία; Η πιο ασφαλής απάντηση είναι ότι αυτό συνέβη σε πολλά διαφορετικά κύματα. Στην προϊστορία υπήρξαν μεγάλα γλωσσικά «δέντρα» — οικογένειες γλωσσών — που αργότερα διασπάστηκαν. Για παράδειγμα, στην ινδοευρωπαϊκή οικογένεια, από μια υποθετική κοινή πρόγονο, την Πρωτοϊνδοευρωπαϊκή, προέκυψαν σταδιακά τα ελληνικά, τα ινδικά, τα ιταλικά, τα κελτικά, τα γερμανικά, τα σλαβικά και άλλοι κλάδοι. Η ίδια η Britannica σημειώνει ότι οι ανατολιακές γλώσσες της 2ης χιλιετίας π.Χ. είναι οι αρχαιότερες βεβαιωμένα καταγεγραμμένες ινδοευρωπαϊκές γλώσσες, ενώ τα ελληνικά αποτελούν έναν από τους αρχαιότερους και πιο ανθεκτικούς κλάδους αυτής της οικογένειας.
Η εικόνα αυτή δείχνει και κάτι ακόμη: δεν υπήρξε μία μόνο στιγμή όπου «γεννήθηκαν όλες οι γλώσσες». Υπήρξαν μακρές διαδικασίες διαφοροποίησης. Οι γλώσσες αλλάζουν συνεχώς, όπως αλλάζουν οι κοινωνίες που τις μιλούν. Η λατινική, για παράδειγμα, δεν «εξαφανίστηκε» απλώς. Σε μεγάλο βαθμό μετασχηματίστηκε σταδιακά στις ρομανικές γλώσσες, όπως τα ιταλικά, τα γαλλικά και τα ισπανικά. Αντίστοιχα, οι αρχαϊκές μορφές της ελληνικής εξελίχθηκαν μέσα στους αιώνες σε κλασική, ελληνιστική, μεσαιωνική και νέα ελληνική, χωρίς όμως να διακοπεί η ιστορική συνέχεια της γλώσσας.
Και οι «άλλες» γλώσσες; Οι αρχαιότερες που διαθέτουν πολύ πρώιμες ιστορικές μαρτυρίες περιλαμβάνουν τα σουμεριακά, τα αιγυπτιακά, τα ακκαδικά, αργότερα τις ανατολιακές ινδοευρωπαϊκές γλώσσες, και φυσικά την ελληνική της Γραμμικής Β΄. Καθεμία από αυτές φωτίζει διαφορετικό κεφάλαιο της ανθρώπινης ιστορίας: άλλες έσβησαν, άλλες μετασχηματίστηκαν, άλλες επέζησαν μόνο σε γραπτά μνημεία και άλλες, όπως η ελληνική, έφτασαν — μέσα από μεγάλες αλλαγές — έως το παρόν.
Το πιο συναρπαστικό, τελικά, είναι ότι η γλώσσα δεν είναι ένα απολίθωμα αλλά ένας ζωντανός οργανισμός. Οι πρώτοι άνθρωποι πιθανότατα δεν μιλούσαν «ελληνικά», «σουμεριακά» ή «αιγυπτιακά» όπως τα εννοούμε ιστορικά. Μιλούσαν πολύ αρχαιότερες, άγραφες μορφές επικοινωνίας, οι οποίες μέσα σε δεκάδες χιλιάδες χρόνια διασπάστηκαν, άλλαξαν, εμπλουτίστηκαν και έγιναν οι γλώσσες των λαών. Και μέσα σε αυτή τη μεγάλη ιστορία, τα ελληνικά δεν είναι η πρώτη γλώσσα της ανθρωπότητας, είναι όμως μία από τις πιο παλιές ζωντανές φωνές της.
