Ο ουρανός μπορεί να είναι καταγάλανος και ο αέρας που αναπνέουμε επικίνδυνος.
Δεν χρειάζεται να βλέπουμε καπνό, να μυρίζουμε καμένο ή να διακρίνουμε εκείνο το γκρίζο πέπλο που κάποτε θεωρούσαμε συνώνυμο της ατμοσφαιρικής ρύπανσης. Οι πιο επικίνδυνοι ρύποι είναι συχνά αόρατοι. Εισχωρούν βαθιά στους πνεύμονες και ορισμένα συστατικά τους μπορούν να περάσουν στην κυκλοφορία του αίματος.
Ο αέρας είναι ίσως το μοναδικό αγαθό που καταναλώνουμε αδιάκοπα χωρίς να μπορούμε να επιλέξουμε διαφορετικό «προμηθευτή». Και η ποιότητά του εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό από συλλογικές αποφάσεις: από το πώς παράγουμε ενέργεια, πώς θερμαίνουμε τα σπίτια μας, πώς μετακινούμαστε, τι καίνε οι βιομηχανίες και πώς χτίζουμε τις πόλεις μας.
Γι’ αυτό η 7η Σεπτεμβρίου, δεν είναι άλλη μία συμβολική ημερομηνία στο ημερολόγιο του ΟΗΕ. Αφορά κυριολεκτικά κάθε ανάσα μας.
Η μεγαλύτερη περιβαλλοντική απειλή για την υγεία
Η Διεθνής Ημέρα καθιερώθηκε από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών τον Δεκέμβριο του 2019 και τιμάται κάθε χρόνο από το 2020.
Το μήνυμα είναι απλό: καθαρός αέρας, κλιματική δράση, ανθρώπινη υγεία και οικονομία δεν αποτελούν διαφορετικά προβλήματα. Είναι διαφορετικές πλευρές της ίδιας εξίσωσης.
Και οι αριθμοί είναι σκληροί.
Η έκθεση State of Global Air 2025 εκτιμά ότι η ατμοσφαιρική ρύπανση συνέβαλε σε περίπου 7,9 εκατομμύρια θανάτους παγκοσμίως το 2023.
Περίπου 6,8 εκατομμύρια από αυτούς συνδέθηκαν με μη μεταδοτικές ασθένειες, όπως καρδιαγγειακά νοσήματα, εγκεφαλικά επεισόδια, χρόνια αναπνευστικά προβλήματα, καρκίνος και άλλες σοβαρές παθήσεις.
Ακόμη πιο συγκλονιστικός είναι ο αριθμός που αφορά τα παιδιά: περίπου 676.000 θάνατοι παιδιών κάτω των πέντε ετών συνδέθηκαν με την ατμοσφαιρική ρύπανση το 2023.
Οι διεθνείς οργανισμοί δεν καταλήγουν πάντοτε στον ίδιο ακριβώς αριθμό, καθώς χρησιμοποιούν διαφορετικές μεθοδολογίες, χρονικές περιόδους και κατηγορίες έκθεσης. Στο βασικό συμπέρασμα, όμως, δεν υπάρχει αμφιβολία: η ατμοσφαιρική ρύπανση αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες απειλές για τη δημόσια υγεία στον πλανήτη.
PM2.5: Η αόρατη σκόνη που εισχωρεί στον οργανισμό
Στην καρδιά του προβλήματος βρίσκονται τα περίφημα PM2.5.
Πρόκειται για αιωρούμενα σωματίδια με διάμετρο έως 2,5 μικρόμετρα, περίπου τριάντα φορές μικρότερη από το πάχος μιας ανθρώπινης τρίχας.
Παράγονται άμεσα από καύσεις, οχήματα, βιομηχανικές δραστηριότητες, θέρμανση και πυρκαγιές ή σχηματίζονται στην ατμόσφαιρα από άλλους ρύπους.
Εξαιτίας του εξαιρετικά μικρού μεγέθους τους μπορούν να φτάσουν βαθιά στις κυψελίδες των πνευμόνων. Ορισμένα συστατικά τους μπορούν στη συνέχεια να περάσουν στην κυκλοφορία του αίματος και να επηρεάσουν όχι μόνο το αναπνευστικό αλλά και την καρδιά, τα αγγεία και άλλα όργανα.
Η ετήσια κατευθυντήρια τιμή του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας είναι μόλις 5 μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο αέρα (µg/m³).
Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη παγκόσμια αποτυχία.
Μόλις το 14% των πόλεων πέρασε το τεστ
Η Παγκόσμια Έκθεση Ποιότητας Αέρα 2025 της IQAir, που δημοσιεύθηκε τον Μάρτιο του 2026, συγκέντρωσε στοιχεία από 9.446 πόλεις σε 143 χώρες, περιοχές και εδάφη.
Μόλις το 14% των πόλεων κινήθηκε εντός της ετήσιας κατευθυντήριας τιμής των 5 µg/m³ του ΠΟΥ.
Από τις 143 γεωγραφικές ενότητες που εξετάστηκαν, οι 130, δηλαδή περίπου το 91%, την υπερέβησαν.
Μόνο 13 χώρες και περιοχές βρέθηκαν κάτω από το όριο: Γαλλική Πολυνησία με 1,8 µg/m³, Πουέρτο Ρίκο 2,4, Αμερικανικές Παρθένοι Νήσοι 2,5, Μπαρμπέιντος 2,6, Νέα Καληδονία 3,6, Ισλανδία 3,7, Βερμούδες 3,8, Ανδόρα και Ρεϊνιόν 4,3, Αυστραλία 4,4, Γρενάδα 4,7, Παναμάς 4,8 και Εσθονία 4,9.
Εάν κρατήσουμε μόνο τα κυρίαρχα κράτη, οι χώρες που πέτυχαν την κατευθυντήρια τιμή του ΠΟΥ ήταν μόλις επτά: Μπαρμπέιντος, Ισλανδία, Ανδόρα, Αυστραλία, Γρενάδα, Παναμάς και Εσθονία.
Η Νέα Ζηλανδία την έχασε οριακά, με 5,1 µg/m³.
Στην άλλη άκρη: Πακιστάν, Μπανγκλαντές και ένας αέρας επικίνδυνος
Η εικόνα στην άλλη πλευρά της κατάταξης είναι δραματική.
Το Πακιστάν κατέγραψε ετήσιο μέσο όρο PM2.5 67,3 µg/m³, περίπου 13,5 φορές υψηλότερο από την κατευθυντήρια τιμή του ΠΟΥ.
Ακολούθησαν το Μπανγκλαντές με 66,1, το Τατζικιστάν με 57,3, το Τσαντ με 53,6 και η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό με 50,2 µg/m³.
Στις επόμενες θέσεις βρίσκονται η Ινδία με 48,9, το Κουβέιτ με 45,7, η Ουγκάντα με 43,0, η Αίγυπτος με 40,6 και το Ουζμπεκιστάν και το Ιράκ με 38,1 µg/m³.
Η πιο επιβαρυμένη πόλη της συγκεκριμένης έκθεσης ήταν η Λόνι της Ινδίας, με ετήσιο μέσο όρο 112,5 µg/m³.
Δηλαδή περισσότερο από 22 φορές πάνω από την τιμή που συστήνει ο ΠΟΥ.
Είναι χαρακτηριστικό ότι οι 25 περισσότερο επιβαρυμένες πόλεις της κατάταξης βρίσκονταν όλες σε τρεις χώρες: Ινδία, Πακιστάν και Κίνα.
Στον αντίποδα, η χαμηλότερη ετήσια μέση συγκέντρωση μεταξύ των πόλεων της έκθεσης καταγράφηκε στο Nieuwoudtville της Νότιας Αφρικής, περίπου στο 1 µg/m³.
Γιατί άλλοι αναπνέουν και άλλοι πνίγονται
Οι κατατάξεις δεν αποτελούν διαγωνισμό περιβαλλοντικής αρετής.
Η ποιότητα του αέρα εξαρτάται από τη γεωγραφία, τους ανέμους, την πληθυσμιακή πυκνότητα, τις βιομηχανικές δραστηριότητες, την παραγωγή ενέργειας, τις μεταφορές, τις πυρκαγιές, ακόμη και τη μεταφορά σκόνης από απόσταση χιλιάδων χιλιομέτρων.
Αλλά εξαρτάται και από την πολιτική.
Πολλές περιοχές με εξαιρετικά χαμηλά PM2.5 είναι νησιωτικές ή παράκτιες. Οι θαλάσσιες αέριες μάζες και οι άνεμοι διευκολύνουν τη διασπορά των ρύπων, ενώ συχνά απουσιάζει η βαριά βιομηχανία.
Η Ισλανδία, όμως, διαθέτει και ένα τεράστιο ενεργειακό πλεονέκτημα: σχεδόν ολόκληρη η ηλεκτροπαραγωγή της βασίζεται σε υδροηλεκτρική και γεωθερμική ενέργεια. Αποφεύγει έτσι μεγάλο μέρος της καύσης ορυκτών καυσίμων που επιβαρύνει την ατμόσφαιρα άλλων κρατών.
Στην αντίθετη πλευρά, στη Νότια Ασία συνυπάρχουν σχεδόν όλοι οι παράγοντες που μπορούν να δημιουργήσουν μια τέλεια καταιγίδα ρύπανσης: εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι, πυκνή κυκλοφορία, θερμικοί σταθμοί, βιομηχανίες, πλινθοκάμινοι, εργοτάξια, καύση γεωργικών υπολειμμάτων και απορριμμάτων και χρήση στερεών καυσίμων στα νοικοκυριά.
Και υπάρχει ένας ακόμη παράγοντας: η ρύπανση δεν γνωρίζει σύνορα.
Οι αέριες μάζες μεταφέρουν τους ρύπους από μία πόλη σε άλλη και από μία χώρα στην επόμενη. Γι’ αυτό η αντιμετώπιση του προβλήματος απαιτεί συνεργασία σε ολόκληρες ατμοσφαιρικές λεκάνες και όχι μόνο μέτρα μέσα στα διοικητικά όρια μιας πόλης.
Το Πεκίνο απέδειξε ότι ο βρώμικος αέρας δεν είναι μοίρα
Για πολλά χρόνια το Πεκίνο αποτελούσε σχεδόν παγκόσμιο σύμβολο της αιθαλομίχλης.
Η κατάσταση, όμως, άλλαξε εντυπωσιακά μετά την εφαρμογή ενός συνδυασμού μέτρων: κλείσιμο ανθρακικών μονάδων μέσα στην πόλη, περιορισμός της οικιακής καύσης άνθρακα, αυστηρότεροι βιομηχανικοί έλεγχοι, νέα πρότυπα για τα οχήματα και συνεργασία με τις γειτονικές περιοχές.
Το 2024 η ετήσια συγκέντρωση PM2.5 στο Πεκίνο διαμορφώθηκε στα 30,5 µg/m³, περίπου 65,9% χαμηλότερα από το 2013.
Οι ημέρες που οι κινεζικές αρχές κατέταξαν ως καλής ποιότητας έφθασαν τις 290, ενώ οι ημέρες βαριάς ρύπανσης περιορίστηκαν σε δύο.
Το πρόβλημα δεν εξαφανίστηκε. Τα 30,5 µg/m³ εξακολουθούν να είναι πάνω από έξι φορές υψηλότερα από την κατευθυντήρια τιμή του ΠΟΥ.
Αλλά το Πεκίνο απέδειξε κάτι εξαιρετικά σημαντικό: ακόμη και μία από τις πιο επιβαρυμένες μεγαλουπόλεις του κόσμου μπορεί να αλλάξει θεαματικά την ποιότητα του αέρα μέσα σε σχετικά λίγα χρόνια.
Λονδίνο: Όταν ο καθαρός αέρας έχει και πολιτικό κόστος
Το Λονδίνο επέλεξε διαφορετικό δρόμο.
Η περίφημη Ultra Low Emission Zone – ULEZ, η Ζώνη Εξαιρετικά Χαμηλών Εκπομπών, επεκτάθηκε σε ολόκληρη τη βρετανική πρωτεύουσα, προκαλώντας έντονες πολιτικές αντιδράσεις και διαμαρτυρίες για το κόστος που επιβαρύνει τους ιδιοκτήτες παλαιότερων οχημάτων.
Η πρώτη ετήσια αξιολόγηση μετά την επέκτασή της υπολόγισε ότι το 2024 οι συγκεντρώσεις διοξειδίου του αζώτου δίπλα στους δρόμους ήταν περίπου 27% χαμηλότερες από εκείνες που θα αναμένονταν χωρίς την ULEZ, ενώ περίπου το 97% των οχημάτων που κυκλοφορούσαν πληρούσε πλέον τις προδιαγραφές της ζώνης.
Η περίπτωση του Λονδίνου δείχνει και το πολιτικά δύσκολο κομμάτι της εξίσωσης: το οικονομικό κόστος ενός περιβαλλοντικού μέτρου φαίνεται αμέσως. Τα οφέλη εμφανίζονται σταδιακά και είναι λιγότερο θεαματικά: λιγότερη έκθεση σε ρύπους, λιγότερες ασθένειες, υγιέστερα παιδιά και ζωές που δεν χάνονται πρόωρα.
Η Ελλάδα χρειάζεται τρία σχέδια και όχι ένα
Στη χώρα μας η ατμοσφαιρική ρύπανση αλλάζει πρόσωπο ανάλογα με την εποχή.
Τον χειμώνα, χρειάζεται περιορισμός της ρύπανσης από τζάκια για οικιακή θέρμανση, ενεργειακή αναβάθμιση των κτιρίων και έγκαιρες προειδοποιήσεις όταν επικρατούν συνθήκες ατμοσφαιρικής στασιμότητας.
Το καλοκαίρι, το μεγάλο μέτωπο είναι οι πυρκαγιές, ο καπνός τους, η αυξημένη θερμοκρασία και το όζον. Οι ευάλωτες ομάδες χρειάζονται ειδικά πρωτόκολλα προστασίας.
Ολόκληρο τον χρόνο, χρειάζονται καθαρότερες δημόσιες συγκοινωνίες, λιγότερη εξάρτηση από το αυτοκίνητο, έλεγχοι στις βιομηχανικές και λιμενικές εκπομπές, αντιμετώπιση της ανεξέλεγκτης καύσης απορριμμάτων και περιορισμός της σκόνης από δρόμους και εργοτάξια.
Και κυρίως οι μετρήσεις πρέπει να φτάσουν σε επίπεδο γειτονιάς.
Διαφορετικό αέρα αναπνέει ένα παιδί που πηγαίνει σχολείο δίπλα σε μια λεωφόρο, διαφορετικό ένας κάτοικος κοντά σε λιμάνι ή βιομηχανική περιοχή και διαφορετικό κάποιος που ζει σε ένα καταπράσινο προάστιο με μικρή κυκλοφορία.
