Στις 15 Σεπτεμβρίου ο κόσμος τιμά τη Διεθνή Ημέρα Δημοκρατίας. Η πρωτοβουλία ξεκίνησε από τη Διακοινοβουλευτική Ένωση και από το 2007 η ημέρα έχει καθιερωθεί επισήμως από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ.
Η επέτειος αποτελεί και μια σημαντική αφορμή για τα σχολεία, όπου μπορούν να πραγματοποιούνται εκπαιδευτικές δράσεις και συζητήσεις γύρω από τη δημοκρατία, τα δικαιώματα, την ελευθερία και τη συμμετοχή των πολιτών. Δεν αποτελεί, πάντως, υποχρεωτική σχολική γιορτή στην Ελλάδα.
Και είναι μία επέτειος που έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα. Γιατί η δημοκρατία δεν είναι απλώς μία πολιτική έννοια που γεννήθηκε εδώ. Είναι και μία ελληνική λέξη που χρησιμοποιεί σήμερα ολόκληρος σχεδόν ο κόσμος.
Δημοκρατία: δήμος και κράτος
Η λέξη προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις δήμος και κράτος: η εξουσία, δηλαδή, ανήκει στον λαό.
Από την ελληνική «δημοκρατία» προέκυψε το λατινικό democratia και από εκεί οι αντίστοιχες λέξεις στις σύγχρονες γλώσσες.
Στα αγγλικά είναι democracy, στα γαλλικά démocratie, στα ισπανικά democracia, στα ιταλικά democrazia, στα γερμανικά Demokratie.
Αλλά η ρίζα παραμένει ελληνική: δήμος + κράτος.
Είναι μία από εκείνες τις ελληνικές λέξεις που δεν ταξίδεψαν απλώς στον κόσμο. Ταξίδεψαν μαζί με μία ολόκληρη πολιτική ιδέα.
Πότε γεννήθηκε η πρώτη δημοκρατία
Η πρώτη δημοκρατία με την ιστορική έννοια του όρου εμφανίζεται στην Αρχαία Αθήνα, στα τέλη του 6ου αιώνα π.Χ.
Καθοριστικό σημείο θεωρούνται οι μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη το 508/507 π.Χ., οι οποίες αναδιοργάνωσαν το αθηναϊκό πολίτευμα και έθεσαν τα θεμέλια της αθηναϊκής δημοκρατίας.
Αργότερα, τον 5ο αιώνα π.Χ., και ιδιαίτερα στην εποχή του Περικλή, το σύστημα εξελίχθηκε σε αυτό που σήμερα αποκαλούμε άμεση δημοκρατία.
Οι πολίτες δεν εξέλεγαν απλώς κάποιους για να αποφασίζουν αντί γι’ αυτούς. Συμμετείχαν οι ίδιοι στην Εκκλησία του Δήμου και αποφάσιζαν για σημαντικά ζητήματα της πόλης.
Βεβαίως, εκείνη η δημοκρατία απείχε πολύ από τη σημερινή έννοια της καθολικής πολιτικής ισότητας. Οι γυναίκες, οι δούλοι και οι μέτοικοι δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα. Πολίτες με δικαίωμα συμμετοχής ήταν οι ελεύθεροι ενήλικοι Αθηναίοι άνδρες.
Κι όμως, εκεί τέθηκε για πρώτη φορά με τέτοια θεσμική μορφή η επαναστατική για την εποχή αρχή ότι η πολιτική εξουσία μπορεί να πηγάζει από τους πολίτες.
Πόσες δημοκρατίες υπάρχουν σήμερα
Εδώ χρειάζεται μία σημαντική διευκρίνιση: δεν υπάρχει ένας παγκοσμίως αποδεκτός αριθμός, επειδή διαφορετικοί διεθνείς δείκτες χρησιμοποιούν διαφορετικά κριτήρια.
Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση V-Dem Democracy Report 2026, η οποία καταγράφει την κατάσταση στο τέλος του 2025, στον κόσμο υπήρχαν:
87 δημοκρατίες και 92 αυταρχικά καθεστώτα.
Από τις 87 δημοκρατίες, οι 31 χαρακτηρίζονται φιλελεύθερες δημοκρατίες και οι 56 εκλογικές δημοκρατίες. Αντίστοιχα, τα αυταρχικά καθεστώτα χωρίζονται σε εκλογικές και κλειστές απολυταρχίες.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι άλλο: σύμφωνα με το V-Dem, περίπου το 74% του παγκόσμιου πληθυσμού – περίπου 6 δισεκατομμύρια άνθρωποι – ζει πλέον σε αυταρχικά καθεστώτα. Μόλις το 7% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει σε χώρες που το V-Dem χαρακτηρίζει φιλελεύθερες δημοκρατίες.
Μια διαφορετική μέτρηση από τον Economist
Ο Democracy Index 2025 της Economist Intelligence Unit χρησιμοποιεί διαφορετική μεθοδολογία και εξετάζει 167 χώρες και περιοχές με βάση 60 δείκτες: εκλογικές διαδικασίες και πλουραλισμό, λειτουργία της κυβέρνησης, πολιτική συμμετοχή, πολιτική κουλτούρα και ατομικές ελευθερίες.
Η EIU καταγράφει:
26 πλήρεις δημοκρατίες,
48 ατελείς δημοκρατίες,
32 υβριδικά καθεστώτα και
61 αυταρχικά καθεστώτα.
Άρα, εάν αθροίσουμε τις δύο πρώτες κατηγορίες της EIU, 74 από τις 167 χώρες που εξετάζονται χαρακτηρίζονται πλήρεις ή ατελείς δημοκρατίες. Άλλες 93 βρίσκονται στις κατηγορίες των υβριδικών ή αυταρχικών καθεστώτων.
Η δημοκρατία 2.500 χρόνια μετά
Το παράδοξο είναι εντυπωσιακό.
Περισσότερα από δυόμισι χιλιάδες χρόνια μετά τον Κλεισθένη, σχεδόν κάθε λαός γνωρίζει τη λέξη που γεννήθηκε στην Αθήνα. Πολλά κράτη επικαλούνται τη δημοκρατία ακόμη και στην επίσημη ονομασία τους.
Αλλά η πραγματική δημοκρατία δεν κρίνεται από το όνομα ενός κράτους ούτε μόνο από το αν γίνονται εκλογές.
Κρίνεται από την ελευθερία του λόγου, την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, τον πλουραλισμό, την ελευθερία του Τύπου, την προστασία των δικαιωμάτων, τη δυνατότητα εναλλαγής στην εξουσία και, πάνω απ’ όλα, από το εάν ο πολίτης μπορεί πραγματικά να ελέγχει εκείνους που κυβερνούν.
Η Ελλάδα χάρισε στον κόσμο πριν από 2.500 χρόνια δύο πράγματα μαζί:
τη λέξη και την ιδέα.
Τη λέξη Δημοκρατία – Democracy.
Το δύσκολο για τον σημερινό κόσμο δεν είναι πλέον να μάθει να την προφέρει.
Είναι να καταφέρει να την προστατεύσει.
