Η Ελλάδα απέκτησε Σύνταγμα πριν ακόμη αποκτήσει διεθνώς αναγνωρισμένο ανεξάρτητο κράτος.
Από την Επίδαυρο του 1822 μέχρι το σημερινό Σύνταγμα του 1975, η συνταγματική ιστορία της χώρας ακολουθεί σχεδόν ολόκληρη την περιπετειώδη ιστορία του ελληνικού κράτους: Επανάσταση, μοναρχία, στρατιωτικά κινήματα, δημοκρατία, δικτατορίες, Κατοχή, Εμφύλιος, χούντα και τελικά Μεταπολίτευση.
Και μέσα σε αυτή τη διαδρομή υπάρχει ένα κεφάλαιο που συχνά περνά σχεδόν απαρατήρητο: το Σύνταγμα του 1925, που ψηφίστηκε αλλά αποδείχθηκε, όπως το χαρακτηρίζει η ίδια η Βουλή των Ελλήνων, «θνησιγενές».
Το πρώτο Σύνταγμα γράφτηκε μέσα στην Επανάσταση
Την 1η Ιανουαρίου 1822 η Α΄ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου ψήφισε το «Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος», το πρώτο Σύνταγμα εθνικής εμβέλειας του επαναστατημένου ελληνικού έθνους.
Είχε 110 παραγράφους, όχι άρθρα με τη σημερινή μορφή.
Το εντυπωσιακό είναι ότι οι Έλληνες, ενώ ακόμη πολεμούσαν την Οθωμανική Αυτοκρατορία, επιχειρούσαν ήδη να οργανώσουν κράτος, να διαχωρίσουν τη νομοθετική, εκτελεστική και δικαστική εξουσία και να κατοχυρώσουν θεμελιώδη δικαιώματα.
Ακολούθησε το 1823 το Σύνταγμα του Άστρους, ουσιαστικά αναθεώρηση εκείνου της Επιδαύρου, και το 1827 το Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος της Τροιζήνας, ένα ιδιαίτερα φιλελεύθερο για την εποχή του συνταγματικό κείμενο.
Η Ελλάδα έμεινε και χωρίς Σύνταγμα
Η δημιουργία του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους δεν σήμανε ότι συνεχίστηκε αδιάκοπα η συνταγματική διακυβέρνηση.
Με την άφιξη του Όθωνα εγκαθιδρύθηκε απόλυτη μοναρχία.
Χρειάστηκε η Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 για να υποχρεωθεί ο βασιλιάς να παραχωρήσει Σύνταγμα.
Έτσι προέκυψε το Σύνταγμα του 1844, με το οποίο η Ελλάδα πέρασε στη συνταγματική μοναρχία.
Μετά την έξωση του Όθωνα ήρθε το Σύνταγμα του 1864, που καθιέρωσε τη βασιλευομένη δημοκρατία και τη λαϊκή κυριαρχία.
Το Σύνταγμα αυτό αναθεωρήθηκε σημαντικά το 1911, επί Ελευθερίου Βενιζέλου, με εκσυγχρονισμό του κράτους και ενίσχυση θεσμών και δικαιωμάτων.
Το «ξεχασμένο» Σύνταγμα του 1925
Και φτάνουμε σε μια από τις πιο ενδιαφέρουσες περιπτώσεις.
Το 1924 είχε καταργηθεί η βασιλεία και είχε ανακηρυχθεί η Αβασίλευτη Δημοκρατία. Η χώρα χρειαζόταν επομένως ένα νέο Σύνταγμα.
Η Δ΄ Συντακτική Συνέλευση ανέθεσε την επεξεργασία του σε επιτροπή με κεντρικό πολιτικό πρόσωπο τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου.
Το νέο Σύνταγμα της Ελληνικής Δημοκρατίας ψηφίστηκε το 1925.
Δεν ήταν ένα απλό προσχέδιο.
Ήταν ολοκληρωμένο συνταγματικό κείμενο, προϊόν επίσημης συντακτικής διαδικασίας. Η ίδια η επίσημη συνταγματική ιστορία της Βουλής μιλά σήμερα για «ψήφιση του Συντάγματος του 1925».
Και όμως δεν μπόρεσε να αποκτήσει κανονική συνταγματική ζωή.
Γιατί;
Επειδή μεσολάβησε η δικτατορία του Θεόδωρου Πάγκαλου και ακολούθησε εκείνη του Γεωργίου Κονδύλη. Η συνταγματική διαδικασία εκτροχιάστηκε.
Γι’ αυτό η Βουλή χρησιμοποιεί για το Σύνταγμα του 1925 μία λέξη που τα λέει όλα:
«Θνησιγενές».
Είναι λοιπόν λάθος να το εξαφανίζουμε από το χρονολόγιο επειδή δεν απέκτησε την κανονική και μακρόχρονη ισχύ άλλων Συνταγμάτων. Πρέπει να αναφέρεται, αλλά με τη διευκρίνιση ότι ψηφίστηκε χωρίς να κατορθώσει να λειτουργήσει ως ο σταθερός καταστατικός χάρτης της Δημοκρατίας.
Και μετά ήρθε το Σύνταγμα του 1927
Μετά την πτώση των δικτατοριών Πάγκαλου και Κονδύλη ολοκληρώθηκε η προσπάθεια συνταγματικής οργάνωσης της Αβασίλευτης Δημοκρατίας.
Στις 3 Ιουνίου 1927 θεσπίστηκε το νέο Σύνταγμα.
Είχε 127 άρθρα και καθιέρωνε Πρόεδρο της Δημοκρατίας ως αιρετό ανώτατο άρχοντα και δύο νομοθετικά σώματα: Βουλή και Γερουσία.
Ήταν το Σύνταγμα που τελικά εδραίωσε θεσμικά την Αβασίλευτη Δημοκρατία.
Η ζωή του όμως επίσης δεν επρόκειτο να είναι μεγάλη.
Μεταξάς, Κατοχή και νέα κατάλυση της συνταγματικής ομαλότητας
Το 1935 επανήλθε η μοναρχία και το 1936 επιβλήθηκε το καθεστώς της 4ης Αυγούστου του Ιωάννη Μεταξά.
Εδώ πλέον δεν μιλάμε για φυσιολογική λειτουργία κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Βασικές συνταγματικές εγγυήσεις ανεστάλησαν, η Βουλή διαλύθηκε και εγκαθιδρύθηκε δικτατορικό καθεστώς.
Ακολούθησε η γερμανική, ιταλική και βουλγαρική Κατοχή 1941-1944.
Στην περίπτωση της Κατοχής είναι ακριβέστερο να μη χρησιμοποιούμε απλώς τον όρο «αναστολή του Συντάγματος». Το ελληνικό κράτος βρισκόταν υπό ξένη στρατιωτική κατοχή, η νόμιμη κυβέρνηση είχε μεταφερθεί εκτός της χώρας και στην κατεχόμενη Ελλάδα λειτουργούσαν κατοχικές κυβερνήσεις.
Η συνταγματική και κοινοβουλευτική ομαλότητα είχε στην πράξη καταλυθεί.
Το Σύνταγμα του 1952 και η 21η Απριλίου
Μετά τον πόλεμο, τον Εμφύλιο και μια μακρά μεταβατική περίοδο ψηφίστηκε το Σύνταγμα του 1952, με 114 άρθρα.
Η Ελλάδα παρέμενε βασιλευομένη δημοκρατία.
Το Σύνταγμα αυτό έμελλε να υποστεί το μεγαλύτερο πλήγμα στις 21 Απριλίου 1967.
Οι συνταγματάρχες κατέλαβαν την εξουσία, ανέστειλαν κρίσιμες συνταγματικές διατάξεις, κατήργησαν στην πράξη τη δημοκρατική λειτουργία των θεσμών και επέβαλαν επταετή δικτατορία.
Η χούντα κατασκεύασε δικά της «Συντάγματα», το 1968 και το 1973. Δεν πρέπει όμως να συγχέονται με δημοκρατικά Συντάγματα που προέκυψαν από ελεύθερη λαϊκή και κοινοβουλευτική διαδικασία.
1974: επιστροφή στη Δημοκρατία
Με την κατάρρευση της δικτατορίας τον Ιούλιο του 1974 και την επιστροφή του Κωνσταντίνου Καραμανλή άρχισε η αποκατάσταση της συνταγματικής νομιμότητας.
Το δημοψήφισμα της 8ης Δεκεμβρίου 1974 έλυσε οριστικά το πολιτειακό: οι Έλληνες επέλεξαν την Αβασίλευτη Δημοκρατία.
Στις 11 Ιουνίου 1975 τέθηκε σε ισχύ το νέο Σύνταγμα της Ελλάδας.
Είναι, στον βασικό του κορμό, το Σύνταγμα που εξακολουθεί να ισχύει σήμερα. Το ίδιο το άρθρο 120 ορίζει ως ημερομηνία έναρξης ισχύος την 11η Ιουνίου 1975.
Τέσσερις αναθεωρήσεις σε μισό αιώνα
Από το 1975 μέχρι σήμερα το Σύνταγμα δεν αντικαταστάθηκε από άλλο. Αναθεωρήθηκε τέσσερις φορές:
1986: περιορίστηκαν σημαντικά οι αρμοδιότητες του Προέδρου της Δημοκρατίας και το κείμενο μεταφέρθηκε στη δημοτική.
2001: η μεγαλύτερη σε έκταση αναθεώρηση. Ενισχύθηκαν ατομικά δικαιώματα, η προστασία προσωπικών δεδομένων, η διαφάνεια και οι ανεξάρτητες αρχές.
2008: περιορισμένη αναθεώρηση ορισμένων διατάξεων.
2019: η τέταρτη και μέχρι σήμερα τελευταία αναθεώρηση.
Άρα πρέπει να ξεχωρίζουμε δύο πράγματα: άλλο τα διαφορετικά Συντάγματα που απέκτησε η Ελλάδα από το 1822 και άλλο οι τέσσερις αναθεωρήσεις του σημερινού Συντάγματος του 1975.
Από τις 110 παραγράφους στα 120 άρθρα
Το πρώτο Σύνταγμα της Επιδαύρου είχε 110 παραγράφους.
Το Σύνταγμα του 1927 έφτασε τα 127 άρθρα.
Το σημερινό Σύνταγμα αριθμείται έως το άρθρο 120.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε αριθμημένο άρθρο έχει σήμερα πλήρες ενεργό περιεχόμενο, καθώς υπάρχουν μεταβατικές διατάξεις που έχουν καταργηθεί ή εξαντλήσει το αντικείμενό τους. Αλλά η επίσημη αρίθμηση καταλήγει στο 120.
Και το ενδιαφέρον είναι τι λένε το πρώτο και το τελευταίο άρθρο.
Άρθρο 1: όλη η εξουσία πηγάζει από τον λαό
Το άρθρο 1 ορίζει:
«Το πολίτευμα της Ελλάδας είναι Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία».
Και συνεχίζει με δύο θεμελιώδεις αρχές: ότι θεμέλιο του πολιτεύματος είναι η λαϊκή κυριαρχία και ότι όλες οι εξουσίες πηγάζουν από τον Λαό.
Μέσα σε τρεις παραγράφους βρίσκεται ουσιαστικά η πολιτειακή ταυτότητα της σύγχρονης Ελλάδας.
Τα σημαντικότερα άρθρα του Συντάγματος
Ορισμένα άρθρα έχουν ιδιαίτερη σημασία για την καθημερινότητα του πολίτη και τη λειτουργία της Δημοκρατίας: το 2 για την αξία του ανθρώπου, το 4 για την ισότητα, το 5 για την ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας και την προσωπική ελευθερία, τα 9 και 9Α για την ιδιωτική ζωή και τα προσωπικά δεδομένα, το 13 για τη θρησκευτική ελευθερία, το 14 για την ελευθερία του Τύπου, το 16 για την παιδεία, το 17 για την ιδιοκτησία, το 20 για τη δικαστική προστασία, το 21 για την οικογένεια και την κοινωνική προστασία, το 24 για το περιβάλλον και το 26 για τη διάκριση των εξουσιών.
Ιδιαίτερη θέση έχει το άρθρο 110, διότι καθορίζει τη διαδικασία αναθεώρησης του Συντάγματος και τα όριά της.
Υπάρχουν δηλαδή θεμελιώδεις διατάξεις που δεν μπορεί μια οποιαδήποτε κοινοβουλευτική πλειοψηφία απλώς να αλλάξει κατά βούληση.
Άρθρο 120: το Σύνταγμα τελειώνει με το δικαίωμα αντίστασης
Και φτάνουμε στο τελευταίο άρθρο.
Το άρθρο 120, η ακροτελεύτια διάταξη, έχει τεράστιο ιστορικό βάρος ακριβώς επειδή γράφτηκε μετά την εμπειρία της 21ης Απριλίου.
Ορίζει τον σεβασμό στο Σύνταγμα και στη Δημοκρατία ως θεμελιώδη υποχρέωση των Ελλήνων και προβλέπει ότι ο σφετερισμός της λαϊκής κυριαρχίας διώκεται μετά την αποκατάσταση της νόμιμης εξουσίας.
Και καταλήγει με τη διάταξη που έχει περάσει στην πολιτική ιστορία της χώρας: η τήρηση του Συντάγματος επαφίεται στον πατριωτισμό των Ελλήνων, οι οποίοι «δικαιούνται και υποχρεούνται να αντιστέκονται με κάθε μέσο» εναντίον όποιου επιχειρεί να το καταλύσει με τη βία.
Μια ιστορία που δεν ήταν ποτέ ευθεία γραμμή
Αν βάλουμε λοιπόν τα βασικά συνταγματικά ορόσημα στη σειρά, έχουμε:
1822 Επίδαυρος – 1823 Άστρος – 1827 Τροιζήνα – 1844 – 1864 – 1911 – 1925 – 1927 – 1952 – 1975 – αναθεωρήσεις 1986, 2001, 2008 και 2019.
Το 1925 πρέπει να βρίσκεται σε αυτή την αλυσίδα, αλλά με έναν αστερίσκο που έχει μεγάλη ιστορική σημασία: ψηφίστηκε, όμως δεν κατόρθωσε να εξελιχθεί σε λειτουργικό και σταθερό Σύνταγμα. Το οριστικό δημοκρατικό Σύνταγμα εκείνης της περιόδου ήταν του 1927.
Από το 1822 μέχρι σήμερα η Ελλάδα δεν είχε λοιπόν μια αδιάλειπτη συνταγματική πορεία. Είχε Συντάγματα που αναθεωρήθηκαν, Συντάγματα που αντικαταστάθηκαν, ένα Σύνταγμα που γεννήθηκε αλλά ουσιαστικά δεν πρόλαβε να ζήσει, δικτατορίες που κατέλυσαν τη συνταγματική νομιμότητα και μια ξένη Κατοχή που διέκοψε τη λειτουργία του ελεύθερου ελληνικού κράτους.
Ίσως γι’ αυτό το σημερινό Σύνταγμα αρχίζει και τελειώνει με δύο έννοιες που συνοψίζουν ολόκληρη αυτή την ιστορία:
Αρχίζει με τη λαϊκή κυριαρχία στο άρθρο 1 και τελειώνει με την υπεράσπιση της Δημοκρατίας στο άρθρο 120.
Συνταγματική Ιστορία – Βουλή των Ελλήνων
