Υπάρχουν κινηματογραφικές ταινίες που τις βλέπεις, τις θαυμάζεις και τις ξεχνάς. Υπάρχουν όμως και εκείνες που γίνονται κομμάτι της συλλογικής μνήμης ενός λαού. Η «Ευδοκία» του Αλέξη Δαμιανού ανήκει στη δεύτερη κατηγορία.
Στις 21 Σεπτεμβρίου 1971, μέσα στα χρόνια της δικτατορίας, έκανε την πρεμιέρα της μια ταινία που δεν έμοιαζε με τις υπόλοιπες ελληνικές παραγωγές της εποχής. Μιλούσε για τον έρωτα, την ελευθερία, τη βία, την κοινωνική υποκρισία και τη σύγκρουση του ανθρώπου με το περιβάλλον του.
Πίσω από την κάμερα βρισκόταν ένας δημιουργός που γνώρισα προσωπικά και με τον οποίο είχα την ευκαιρία να συνεργαστώ στην ΕΡΤ: ο Αλέξης Δαμιανός.
Η ιστορία της Ευδοκίας και του λοχία
Η ταινία αφηγείται τον έρωτα ενός νεαρού λοχία, του Γιώργου, με την Ευδοκία, μια γυναίκα που ζει στο περιθώριο της κοινωνίας. Οι δυο τους γνωρίζονται σε μια λαϊκή ταβέρνα. Εκείνος τη βλέπει, γοητεύεται και σηκώνεται να χορέψει ένα ζεϊμπέκικο που θα μείνει στην ιστορία του ελληνικού κινηματογράφου.
Ο έρωτάς τους γεννιέται μέσα σε ένα περιβάλλον γεμάτο αντιφάσεις. Εκείνη αναζητά τη δυνατότητα μιας διαφορετικής ζωής. Εκείνος προσπαθεί να ξεφύγει από τους περιορισμούς της στρατιωτικής πειθαρχίας και τις κοινωνικές συμβάσεις. Όμως ο κόσμος γύρω τους δεν είναι διατεθειμένος να τους αφήσει να ζήσουν ελεύθεροι. Η «Ευδοκία» είναι μια ερωτική ιστορία, αλλά ταυτόχρονα και μια βαθιά πολιτική ταινία για την Ελλάδα της εποχής.
Το ζεϊμπέκικο του Μάνου Λοΐζου που έγινε αθάνατο
Αν υπάρχει μια σκηνή που έχει χαραχτεί ανεξίτηλα στη μνήμη των Ελλήνων, είναι εκείνη του λοχία που σηκώνεται να χορέψει. Ο Γιώργος Κουτούζης χορεύει το περίφημο «Ζεϊμπέκικο της Ευδοκίας», σε μουσική του Μάνου Λοΐζου. Δεν χρειάστηκαν λόγια. Η μουσική και ο χορός αφηγούνται όσα δεν μπορούν να ειπωθούν.
Το ορχηστρικό αυτό κομμάτι απέκτησε τη δική του αυτόνομη ζωή. Ακούστηκε σε αμέτρητες ταβέρνες, μουσικές σκηνές, συναυλίες και προσωπικές στιγμές ανθρώπων που αναζητούσαν μέσα στον χορό μια διέξοδο. Ο Λοΐζος δημιούργησε κάτι πολύ περισσότερο από μια κινηματογραφική μελωδία. Και ο Δαμιανός κατάφερε να συνδέσει για πάντα αυτή τη μουσική με την εικόνα ενός άνδρα που χορεύει απέναντι σε έναν κόσμο που τον συνθλίβει.
Η Μαρία Βασιλείου και ο Γιώργος Κουτούζης
Την Ευδοκία υποδύθηκε η Μαρία Βασιλείου, μια παρουσία που έδωσε στον χαρακτήρα αυθεντικότητα και ένταση. Για την ερμηνεία της τιμήθηκε με το βραβείο Α΄ Γυναικείου Ρόλου στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης το 1971.
Ο Γιώργος Κουτούζης, που υποδύθηκε τον λοχία, δεν ακολούθησε στη συνέχεια κινηματογραφική καριέρα. Η ερμηνεία του, ωστόσο, παρέμεινε συνδεδεμένη με μία από τις πιο αναγνωρίσιμες σκηνές του ελληνικού σινεμά. Στην ταινία συμμετείχαν επίσης ο Χρήστος Ζορμπάς και η Κούλα Αγαγιώτου, ενώ τη φωνή της Ευδοκίας έδωσε η Ελένη Ροδά.
Αλέξης Δαμιανός: Ένας δημιουργός που δεν χωρούσε σε καλούπια
Ο Αλέξης Δαμιανός γεννήθηκε το 1921 και πέθανε στις 4 Μαΐου 2006. Υπήρξε ηθοποιός, θεατρικός συγγραφέας, σκηνοθέτης και ένας από τους σημαντικούς εκπροσώπους του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου. Συνεργάστηκε με το Θέατρο Τέχνης του Καρόλου Κουν και το 1948 ίδρυσε το Πειραματικό Θέατρο.
Στον κινηματογράφο άφησε τρεις προσωπικές δημιουργίες: «Μέχρι το πλοίο» (1966), «Ευδοκία» (1971) και «Ηνίοχος» (1995). Τρεις ταινίες που αρκούσαν για να αποκτήσει ξεχωριστή θέση στην ιστορία του ελληνικού κινηματογράφου. Ο Δαμιανός ενδιαφερόταν για τους απλούς ανθρώπους, τους εργάτες και τους αποκλεισμένους. Δεν υπήρξε δημιουργός της ποσότητας. Υπήρξε δημιουργός της προσωπικής κινηματογραφικής υπογραφής.
Η προσωπική μου ανάμνηση από τον Αλέξη Δαμιανό στην ΕΡΤ
Για μένα, όμως, ο Αλέξης Δαμιανός δεν είναι μόνο ο δημιουργός της «Ευδοκίας». Είναι και ένας άνθρωπος με τον οποίο είχα την ευκαιρία να δουλέψω στην Ελληνική Ραδιοφωνία Τηλεόραση.
Εκείνα τα χρόνια εργαζόμουν στον ενημερωτικό τομέα, στη δημοσιογραφική κάλυψη, στο ρεπορτάζ και στην παρουσίαση των δελτίων ειδήσεων, με ιδιαίτερη ενασχόληση και με το εξωτερικό δελτίο. Θυμάμαι τον Δαμιανό από την παρουσία του στην ΕΡΤ. Η μνήμη μου τον συνδέει και με διοικητική θέση στην τηλεόραση.
Είναι από εκείνες τις προσωπικές διαδρομές που κάνουν την επέτειο μιας κινηματογραφικής ταινίας κάτι περισσότερο από μια απλή ιστορική αναφορά. Γιατί όταν έχεις γνωρίσει και συνεργαστεί με τον δημιουργό, βλέπεις διαφορετικά και το έργο του.
Η τηλεοπτική διαδρομή του Δαμιανού
Η σχέση του Αλέξη Δαμιανού με την τηλεόραση υπήρξε επίσης σημαντική. Συμμετείχε ως ηθοποιός στη σειρά «Παράξενος ταξιδιώτης», στις αρχές της δεκαετίας του 1970. Το 1984 μετέφερε στην τηλεόραση το μυθιστόρημα του Ιωάννη Κονδυλάκη «Ο Πατούχας», αναλαμβάνοντας το σενάριο και τη σκηνοθεσία και συμμετέχοντας ως ηθοποιός.
Η ΕΡΤ έχει διασώσει πολύτιμο αρχειακό υλικό για τη ζωή και το έργο του, ανάμεσά του και το ντοκιμαντέρ «Ο έρωτας των πρώτων πλάνων», σε σκηνοθεσία Λάκη Παπαστάθη.
Η «Ευδοκία» παραμένει ζωντανή
Πενήντα πέντε χρόνια μετά την πρεμιέρα της, η «Ευδοκία» εξακολουθεί να συγκινεί. Δεν είναι μόνο η ιστορία της νεαρής γυναίκας και του λοχία. Δεν είναι μόνο οι ερμηνείες ή η σκηνοθετική ματιά του Δαμιανού.
Είναι εκείνο το ζεϊμπέκικο που εξακολουθεί να ακούγεται και να μας μεταφέρει σε μια Ελλάδα διαφορετική, σκληρή, γεμάτη αντιφάσεις, αλλά και ανθρώπους που διεκδικούσαν το δικαίωμα να αγαπήσουν και να ζήσουν όπως ήθελαν. Και για μένα, μαζί με τη μουσική του Μάνου Λοΐζου, επιστρέφει και η ανάμνηση ενός ανθρώπου που γνώρισα στην ΕΡΤ. Του Αλέξη Δαμιανού. Ενός δημιουργού που άφησε το δικό του, ανεξίτηλο αποτύπωμα στον ελληνικό κινηματογράφο.
Πηγές και χρήσιμοι σύνδεσμοι
Αρχείο ΕΡΤ – Αλέξης Δαμιανός: https://www.ert.gr/ert-arxeio/aleksis-damianos-4-maiou-2006/
Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης – Ευδοκία: https://www.filmfestival.gr/el/section-tiff/movie/1208/13926
Ίδρυμα Ωνάση – Αλέξης Δαμιανός: https://www.onassis.org/el/people/alexis-damianos
Αρχείο ΕΡΤ – Ο έρωτας των πρώτων πλάνων: https://archive.ert.gr/7809/
