Στις 7 Οκτωβρίου 1910 το Πανεπιστήμιο Αθηνών βρέθηκε σε αναβρασμό. Φοιτητές εξεγέρθηκαν αντιδρώντας στη μεγάλη «εκκαθάριση» του διδακτικού προσωπικού και τα μαθήματα διακόπηκαν προσωρινά.
Ήταν μία από τις πρώτες μεγάλες φοιτητικές αναμετρήσεις του 20ού αιώνα στην Ελλάδα, αλλά χρειάζεται μια ιστορική διόρθωση: δεν ήταν κυριολεκτικά η πρώτη φοιτητική εξέγερση στην ελληνική ιστορία. Φοιτητικές κινητοποιήσεις και βίαιες συγκρούσεις είχαν καταγραφεί ήδη τον 19ο αιώνα, ενώ στις αρχές του 20ού οι φοιτητές είχαν πρωταγωνιστήσει στα «Ευαγγελικά» του 1901 και στα «Ορεστειακά» του 1903.
Η μεγάλη εκκαθάριση του 1910
Η Ελλάδα βρισκόταν τότε σε περίοδο βαθιάς πολιτικής αναδιάταξης. Είχε προηγηθεί το κίνημα στο Γουδί το 1909 και πλησίαζε η εποχή των μεγάλων μεταρρυθμίσεων του Ελευθερίου Βενιζέλου.
Στο Πανεπιστήμιο Αθηνών πραγματοποιήθηκε το 1910 η μεγαλύτερη έως τότε εκκαθάριση του διδακτικού προσωπικού του: απολύθηκαν 17 από τους συνολικά 54 καθηγητές. Οι αλλαγές προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις μέσα στο πανεπιστήμιο και στους φοιτητές. Η αναταραχή οδήγησε ακόμη και σε προσωρινή διακοπή των μαθημάτων.
Έναν χρόνο αργότερα, το 1911, εγκρίθηκε νέος οργανισμός λειτουργίας του Πανεπιστημίου, ενώ το ίδρυμα χωρίστηκε σε Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο, με κοινή ουσιαστικά διοίκηση. Η ενοποίηση επανήλθε το 1922.
Οι φοιτητές είχαν ήδη βγει στους δρόμους
Η ιστορία της φοιτητικής διαμαρτυρίας στην Ελλάδα είναι παλαιότερη από το 1910. Ήδη από τον 19ο αιώνα καταγράφονται συγκρούσεις φοιτητών με τις αρχές, ενώ στις αρχές του 20ού αιώνα δύο γεγονότα άφησαν ιδιαίτερο αποτύπωμα: τα Ευαγγελικά του 1901 και τα Ορεστειακά του 1903.
Οι συγκρούσεις εκείνες συνδέονταν κυρίως με το γλωσσικό ζήτημα. Ένα τμήμα των φοιτητών βρισκόταν τότε στην πλευρά των υπερασπιστών της καθαρεύουσας και αντιδρούσε στη δημοτική. Αυτό δείχνει πόσο διαφορετική ήταν η φυσιογνωμία του πρώιμου φοιτητικού ακτιβισμού από εκείνη που απέκτησε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Από το Κυπριακό στο «1-1-4»
Μετά τον Εμφύλιο, το φοιτητικό κίνημα αποκτά σταδιακά διαφορετικά χαρακτηριστικά. Στη δεκαετία του 1950 οι φοιτητές κινητοποιούνται για εκπαιδευτικά ζητήματα, για το Κυπριακό και για ευρύτερα δημοκρατικά αιτήματα.
Η μεγάλη έκρηξη έρχεται στις αρχές της δεκαετίας του 1960. Το σύνθημα «1-1-4» γίνεται ένα από τα σύμβολα της εποχής. Παρέπεμπε στο ακροτελεύτιο άρθρο 114 του Συντάγματος του 1952, σύμφωνα με το οποίο η τήρηση του Συντάγματος επαφιόταν στον πατριωτισμό των Ελλήνων. Δίπλα του εμφανίζεται το περίφημο αίτημα «15% για την Παιδεία».
Η δικτατορία και η Νομική
Μετά το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967 οι φοιτητικές οργανώσεις τέθηκαν υπό ασφυκτικό έλεγχο. Σταδιακά όμως μέσα στα πανεπιστήμια δημιουργήθηκαν πυρήνες αντίστασης. Το 1972 το φοιτητικό κίνημα άρχισε να εκδηλώνει ανοικτά την αντίθεσή του στις παρεμβάσεις της δικτατορίας στα ΑΕΙ.
Τον Φεβρουάριο του 1973, φοιτητές κατέλαβαν τη Νομική Σχολή Αθηνών. Ήταν η πρώτη μεγάλη μαζική φοιτητική κινητοποίηση εναντίον της χούντας. Ακολούθησε δεύτερη κατάληψη τον Μάρτιο, η οποία διαλύθηκε βίαια, με τραυματισμούς και συλλήψεις. Η Νομική ήταν ο προάγγελος όσων θα ακολουθούσαν λίγους μήνες αργότερα.
Νοέμβριος 1973 – Πολυτεχνείο
Στις 14 Νοεμβρίου 1973 ξεκίνησε η κατάληψη του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου. Μέσα σε λίγες ώρες μια φοιτητική κινητοποίηση μετατράπηκε σε μαζική εξέγερση εναντίον της δικτατορίας.
Ο αυτοσχέδιος ραδιοφωνικός σταθμός με το ιστορικό «Εδώ Πολυτεχνείο» μετέδιδε μηνύματα σε ολόκληρη την Αθήνα. Χιλιάδες πολίτες συγκεντρώθηκαν γύρω από το Πολυτεχνείο και το σύνθημα «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» πέρασε στην ελληνική ιστορία. Τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου το άρμα μάχης έριξε την κεντρική πύλη.
1979 – Οι καταλήψεις για τον νόμο 815
Η Μεταπολίτευση δεν έβαλε τέλος στις μεγάλες φοιτητικές κινητοποιήσεις. Το 1979 ξέσπασε νέο μεγάλο κύμα καταλήψεων εναντίον του νόμου 815 για τα πανεπιστήμια. Καταλήφθηκαν σχολές και πραγματοποιήθηκαν μαζικές διαδηλώσεις.
Οι καταλήψεις του 1990-1991
Νέα μεγάλη εκπαιδευτική αναταραχή σημειώθηκε το 1990-1991, αυτή τη φορά με πολύ έντονη συμμετοχή μαθητών μαζί με φοιτητές. Καταλήψεις εξαπλώθηκαν σε σχολεία και πανεπιστήμια σε ολόκληρη τη χώρα, μέσα σε ένα ιδιαίτερα φορτισμένο πολιτικό περιβάλλον.
2006-2007 – Η μάχη για το άρθρο 16
Ένας από τους μεγαλύτερους φοιτητικούς ξεσηκωμούς της νεότερης Μεταπολίτευσης σημειώθηκε το 2006 και το 2007. Εκατοντάδες σχολές πέρασαν κατά περιόδους σε κινητοποιήσεις και καταλήψεις, με βασικό σημείο αντιπαράθεσης την επιχειρούμενη αναθεώρηση του άρθρου 16 του Συντάγματος και τις αλλαγές στο θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας των πανεπιστημίων.
Από το 1910 στο Πολυτεχνείο και μέχρι σήμερα
Περισσότερο από έναν αιώνα χωρίζει τους φοιτητές που εξεγέρθηκαν το 1910 για την εκκαθάριση του Πανεπιστημίου Αθηνών από τις νεότερες γενιές που βγήκαν στους δρόμους για το πανεπιστημιακό άσυλο, τη χρηματοδότηση της Παιδείας, τους νόμους-πλαίσιο ή το άρθρο 16.
Τα αιτήματα άλλαζαν. Άλλαζαν οι κυβερνήσεις, τα πολιτικά καθεστώτα και οι κοινωνικές συνθήκες. Υπήρχε όμως ένα σταθερό στοιχείο: το ελληνικό πανεπιστήμιο δεν υπήρξε ποτέ αποκομμένο από τις μεγάλες πολιτικές και κοινωνικές συγκρούσεις της χώρας.
Γι’ αυτό η 7η Οκτωβρίου 1910 αξίζει να θυμόμαστε όχι τόσο ως «την πρώτη φοιτητική εξέγερση» —ιστορικά αυτό δεν είναι ακριβές— αλλά ως μία από τις πρώτες μεγάλες φοιτητικές εξεγέρσεις του 20ού αιώνα στην Ελλάδα, σε μια διαδρομή που, δεκαετίες αργότερα, θα περνούσε από το 1-1-4, τη Νομική και θα κορυφωνόταν στο Πολυτεχνείο.
