Γράφει η Ελένη Μηλιαρέση
Υπάρχουν πόλεις που καταγράφονται στους χάρτες και άλλες που κατοικούν στη μνήμη των λαών. Η Κωνσταντινούπολη είναι και τα δύο. Για τον ελληνισμό, η Βασιλεύουσα δεν είναι μόνο το παρελθόν μιας αυτοκρατορίας. Είναι η Αγία Σοφία, οι γειτονιές των Ρωμιών, τα σχολεία, οι εκκλησίες, το Φανάρι, οι οικογένειες που έφυγαν και όσοι εξακολουθούν να κρατούν ζωντανή μια αδιάκοπη παράδοση.
Από το αρχαίο Βυζάντιο στη Νέα Ρώμη
Η ιστορία αρχίζει πολύ πριν από τον Κωνσταντίνο. Το αρχαίο Βυζάντιο ιδρύθηκε από Έλληνες αποίκους, παραδοσιακά Μεγαρείς, τον 7ο αιώνα π.Χ., σε μια θέση εξαιρετικής στρατηγικής σημασίας: στο πέρασμα από τη Μεσόγειο προς τον Εύξεινο Πόντο και στο σταυροδρόμι Ευρώπης και Ασίας.
Μετά την επικράτησή του επί του Λικινίου το 324, ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος αποφάσισε να δημιουργήσει εκεί μια νέα αυτοκρατορική πρωτεύουσα. Στις 8 Νοεμβρίου 324 πραγματοποιήθηκε η τελετή οριοθέτησης και θεμελίωσής της. Η επίσημη αφιέρωση και τα εγκαίνια ακολούθησαν στις 11 Μαΐου 330. Η Κωνσταντινούπολη, η «Νέα Ρώμη», εξελίχθηκε σταδιακά σε πολιτικό, οικονομικό και θρησκευτικό κέντρο της ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.
Η πόλη παρέμεινε για αιώνες ρωμαϊκή στην κρατική της αυτοαντίληψη και σταδιακά κυρίως ελληνόφωνη στην κοινωνία, τη διοίκηση και τον πολιτισμό της. Αυτή η συνύπαρξη ρωμαϊκής πολιτειακής κληρονομιάς, ελληνικής παιδείας και χριστιανικής πίστης διαμόρφωσε εκείνο που σήμερα ονομάζουμε βυζαντινό πολιτισμό.
Η πρωτεύουσα που ένωσε κόσμους
Τα ανάκτορα, ο Ιππόδρομος, οι αγορές, οι βιβλιοθήκες, τα υδραγωγεία και οι δεξαμενές συγκρότησαν μια μητρόπολη με τεράστια ακτινοβολία. Τα Θεοδοσιανά Τείχη, ένα από τα σπουδαιότερα αμυντικά έργα της ύστερης αρχαιότητας, επέτρεψαν στην πόλη να αντέξει επί αιώνες πολιορκίες από διαφορετικούς αντιπάλους.
Από τα εργαστήριά της και τα μοναστήρια της μεταδόθηκαν τέχνη, θεολογία, χειρόγραφα και τεχνικές γνώσεις σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή και ανατολική Μεσόγειο.
Η ιστορία, βέβαια, δεν ήταν μια αδιάκοπη πορεία δόξας. Πολιτικές συγκρούσεις, κοινωνικές εξεγέρσεις, επιδημίες, θρησκευτικές αντιπαραθέσεις και οικονομικές κρίσεις σημάδεψαν τη Βασιλεύουσα. Η δύναμή της βρισκόταν και στην ικανότητα να ανασυγκροτείται.
Η Αγία Σοφία: Το σύμβολο της Βασιλεύουσας
Κανένα οικοδόμημα δεν ταυτίστηκε τόσο με την Κωνσταντινούπολη όσο η Αγία Σοφία. Ο σημερινός μνημειακός ναός ανεγέρθηκε επί Ιουστινιανού από τους αρχιτέκτονες Ανθέμιο τον Τραλλιανό και Ισίδωρο τον Μιλήσιο, το 532–537. Ο επιβλητικός τρούλος, ο πρωτοποριακός σχεδιασμός και ο ψηφιδωτός διάκοσμος τον κατέστησαν αριστούργημα της παγκόσμιας αρχιτεκτονικής.
Ύστερα από την οθωμανική κατάκτηση το 1453, η Αγία Σοφία μετατράπηκε σε τζαμί. Το 1935 λειτούργησε ως μουσείο και το 2020 επανήλθε στη χρήση ως τζαμί. Οι αλλαγές αυτές αναζωπύρωσαν τη διεθνή συζήτηση για την προστασία, την πρόσβαση και τον οικουμενικό χαρακτήρα του μνημείου, που ανήκει στις ιστορικές περιοχές της Κωνσταντινούπολης ενταγμένες στον κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.
Το τραύμα του 1204: Η λεηλασία από τους Σταυροφόρους
Πριν από την οριστική οθωμανική Άλωση, η πόλη είχε δεχθεί ένα συντριπτικό πλήγμα από τη Δύση. Το 1204 οι στρατιές της Δ΄ Σταυροφορίας κατέλαβαν και λεηλάτησαν την Κωνσταντινούπολη, με καταστροφές, βία και διασπορά ανεκτίμητων έργων τέχνης.
Η λατινική κυριαρχία διήρκεσε έως το 1261, όταν ο Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος ανέκτησε την πόλη. Η αυτοκρατορία όμως δεν επανήλθε ποτέ στην προηγούμενη ισχύ της.
29 Μαΐου 1453: Η μαύρη ημέρα της Άλωσης
Η 29η Μαΐου 1453 αποτελεί μια από τις πιο δραματικές τομές της ελληνικής και ευρωπαϊκής ιστορίας. Ύστερα από πολιορκία, τα στρατεύματα του Οθωμανού σουλτάνου Μωάμεθ Β΄ κατέλαβαν την Κωνσταντινούπολη.
Ο τελευταίος αυτοκράτορας, Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος, σκοτώθηκε κατά την υπεράσπισή της. Ακολούθησαν λεηλασίες, αιχμαλωσίες και η μετάβαση της πόλης σε νέα αυτοκρατορική εποχή.
Για τους Έλληνες, η Άλωση παρέμεινε βαθιά πληγή στη συλλογική μνήμη. Για την ιστορική ακρίβεια, ωστόσο, η Κωνσταντινούπολη δεν έπαψε να κατοικείται από χριστιανούς και ελληνόφωνους μετά το 1453. Η παρουσία τους συνεχίστηκε για αιώνες, με δημιουργία αλλά και σοβαρούς περιορισμούς, κάτω από οθωμανική και αργότερα τουρκική διοίκηση.
Το Φανάρι και το Οικουμενικό Πατριαρχείο
Το Οικουμενικό Πατριαρχείο, θεσμός με ρίζες στους πρώτους χριστιανικούς αιώνες, διατήρησε τη θέση του και μετά την Άλωση. Από το 1601 η έδρα του βρίσκεται στο Φανάρι.
Ως πρώτος κατά την τιμή θρόνος της Ορθοδοξίας, με ιδιαίτερη ιστορική και πνευματική αποστολή, παραμένει σημείο αναφοράς για εκατομμύρια ορθόδοξους χριστιανούς σε όλο τον κόσμο.
Η ιστορία του Πατριαρχείου είναι συγχρόνως ιστορία επιβίωσης: πολιτικών πιέσεων, αντιπαραθέσεων γύρω από τις αρμοδιότητες και το καθεστώς του, αλλά και αγώνων για τη θρησκευτική ελευθερία.
Το ότι εξακολουθεί να υπάρχει στην Πόλη έχει για τη Ρωμιοσύνη και την Ορθοδοξία ιδιαίτερη συμβολική και ουσιαστική σημασία.
Η Ρωμιοσύνη της Πόλης: Σχολεία, εμπόριο, πολιτισμός
Στους νεότερους χρόνους, οι Ρωμιοί της Κωνσταντινούπολης διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στο εμπόριο, στη ναυτιλία, στις εκδόσεις, στις επιστήμες και στην εκπαίδευση.
Το Ζωγράφειο και η Μεγάλη του Γένους Σχολή, οι εκκλησίες, τα νοσοκομεία και οι σύλλογοι μαρτυρούν μια οργανωμένη κοινότητα με βαθιές ρίζες.
Η πολιτιστική αυτή ζωή δεν εξαφανίστηκε το 1453. Δέχθηκε όμως τον 20ό αιώνα αλλεπάλληλα πλήγματα.
Το ξερίζωμα του 20ού αιώνα: Από τη Λωζάνη στα Σεπτεμβριανά
Η συμφωνία ανταλλαγής πληθυσμών του 1923 εξαίρεσε, υπό συγκεκριμένους όρους, τους εγκατεστημένους Έλληνες ορθοδόξους της Κωνσταντινούπολης, όπως και τους μουσουλμάνους της Δυτικής Θράκης.
Στη θεωρία, η παραμονή τους κατοχυρωνόταν. Στην πράξη, η ελληνική μειονότητα αντιμετώπισε διακρίσεις και πολιτικές που συνέβαλαν στη συρρίκνωσή της.
Ο εξοντωτικός φόρος περιουσίας του 1942 σε μη μουσουλμανικές κοινότητες και κυρίως το πογκρόμ της 6ης και 7ης Σεπτεμβρίου 1955 αποτέλεσαν καίρια τραύματα.
Όχλοι επιτέθηκαν σε ελληνικά σπίτια, καταστήματα, ναούς και κοιμητήρια, προκαλώντας εκτεταμένες καταστροφές και φόβο.
Η απέλαση Ελλήνων υπηκόων το 1964 και η φυγή των οικογενειών τους επιτάχυναν τον αποδεκατισμό της κοινότητας.
Η εικόνα των κάποτε πολυάριθμων Ρωμιών που περιορίστηκαν σε λίγες χιλιάδες δεν είναι απλός δημογραφικός δείκτης: είναι ιστορία ανθρώπων που έχασαν πατρίδες, περιουσίες και γειτονιές.
Η Πόλη σήμερα και η ευθύνη της μνήμης
Η σύγχρονη Κωνσταντινούπολη είναι τεράστια τουρκική μητρόπολη και ένα από τα σημαντικότερα πολιτιστικά σταυροδρόμια του κόσμου.
Το ιστορικό της αποτύπωμα είναι πολυεπίπεδο: ελληνικό, ρωμαϊκό, βυζαντινό, οθωμανικό και σύγχρονο. Η αναγνώριση αυτών των διαδοχικών κεφαλαίων δεν μικραίνει την ιστορία της Ρωμιοσύνης· αντίθετα, της δίνει το πραγματικό της βάθος.
Η επέτειος της 8ης Νοεμβρίου 324 δεν είναι αφορμή μόνο για νοσταλγία. Είναι ευκαιρία να θυμηθούμε την πόλη που υπήρξε για περισσότερο από χίλια χρόνια πρωτεύουσα μιας αυτοκρατορίας, να τιμήσουμε τους νεκρούς της Άλωσης, να μιλήσουμε καθαρά για τις διώξεις του 20ού αιώνα και να υπερασπιστούμε την ιστορική κληρονομιά, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα όσων συνεχίζουν να ζουν εκεί.
Η Βασιλεύουσα δεν είναι πια η πρωτεύουσα του Βυζαντίου. Είναι όμως ακόμη μια ζωντανή πρωτεύουσα της μνήμης.
