Την 1η Νοεμβρίου 1903 η αυλαία του Βασιλικού Θεάτρου στην Αθήνα άνοιξε για την «Ορέστεια» του Αισχύλου. Μια καλλιτεχνική πρωτοβουλία που σήμερα θα θεωρούνταν αυτονόητη, η παρουσίαση της αρχαίας τραγωδίας σε νεοελληνική μετάφραση, έγινε η αφορμή για σφοδρή αντιπαράθεση και αιματηρά επεισόδια. Στην ιστορία έμειναν ως «Ορεστειακά».
Η παράσταση που προκάλεσε θύελλα
Τη μετάφραση υπέγραφε ο αρχαιολόγος και πανεπιστημιακός Γεώργιος Σωτηριάδης και τη σκηνοθεσία ο Θωμάς Οικονόμου. Η γλώσσα της παράστασης ήταν μεικτή, με στοιχεία συντηρητικής δημοτικής, και όχι απλώς η σημερινή καθομιλουμένη. Η Μαρίκα Κοτοπούλη υποδυόταν την Αθηνά και απήγγειλε ποίημα του Κωστή Παλαμά αφιερωμένο στον Αισχύλο. Το ίδιο το Βασιλικό Θέατρο, ένας θεσμός συνδεδεμένος με το Στέμμα, επέλεγε να κάνει ένα τολμηρό άνοιγμα στο ευρύτερο κοινό.
Ο πόλεμος για τη γλώσσα
Η Ελλάδα των αρχών του 20ού αιώνα ήταν διχασμένη ανάμεσα στους υποστηρικτές της καθαρεύουσας και της αρχαΐζουσας παράδοσης και στους υπέρμαχους της δημοτικής. Για τους πιο αδιάλλακτους αντιπάλους της μετάφρασης, το αρχαίο δράμα έπρεπε να ακούγεται αποκλειστικά στην πρωτότυπη γλώσσα. Η αντιπαράθεση είχε ξεπεράσει τα όρια της φιλολογίας: συνδεόταν με την εθνική ταυτότητα, την παιδεία και την πολιτική εξουσία. Μόλις δύο χρόνια νωρίτερα, τα «Ευαγγελικά» είχαν δείξει πόσο εκρηκτικό μπορούσε να γίνει το γλωσσικό ζήτημα.
Οι διαδηλώσεις και οι πυροβολισμοί
Κεντρικό πρόσωπο της αντίδρασης υπήρξε ο πανεπιστημιακός Γεώργιος Μιστριώτης, ο οποίος κινητοποίησε φοιτητές εναντίον της παράστασης. Οι διαδηλωτές πραγματοποίησαν πορείες προς το θέατρο και συγκρούστηκαν με τις δυνάμεις ασφαλείας και τον στρατό. Στην οδό Σταδίου και στα Προπύλαια ακούστηκαν πυροβολισμοί. Ανάμεσα στα θύματα αναφέρεται ο 22χρονος εφημεριδοπώλης Ι. Μαντάς. Οι ιστορικές αφηγήσεις δεν συμφωνούν απολύτως στον αριθμό των νεκρών: ορισμένες κάνουν λόγο για τρία θύματα, ενώ άλλες καταγράφουν έναν ή δύο νεκρούς και πολλούς τραυματίες. Επομένως ο αριθμός τρία δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως αδιαμφισβήτητος.
Από τη σκηνή στη Δικαιοσύνη
Οι ταραχές δεν έληξαν με τη διαδήλωση. Ακολούθησαν ανακρίσεις και δικαστικές διαδικασίες για τη δράση φοιτητών και του Μιστριώτη. Η σύγκρουση αποκάλυψε μια κοινωνία στην οποία η γλωσσική επιλογή μπορούσε να αντιμετωπιστεί ως πράξη εθνικής απειλής. Το παράδοξο ήταν ότι οι διαδηλωτές υπερασπίζονταν την ελληνική παράδοση στρεφόμενοι εναντίον της προσπάθειας να γίνει ο Αισχύλος κατανοητός σε περισσότερους Έλληνες.
Το μάθημα που άφησαν τα Ορεστειακά
Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, τα «Ορεστειακά» θυμίζουν ότι η πολιτιστική δημιουργία δεν είναι ποτέ αποκομμένη από την κοινωνία. Μια μετάφραση έγινε σύμβολο σύγκρουσης ανάμεσα στην προσήλωση στο παρελθόν και στο δικαίωμα της σύγχρονης γλώσσας να εκφράζει την κλασική κληρονομιά. Σήμερα οι μεταφράσεις των αρχαίων τραγωδιών αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της θεατρικής ζωής. Το 1903, όμως, για μια τέτοια επιλογή χύθηκε αίμα.
