Υπάρχουν μοναστήρια που αποτελούν σπουδαία θρησκευτικά και αρχιτεκτονικά μνημεία. Και υπάρχουν τόποι που ξεπερνούν τα όρια της πέτρας και της ιστορίας, γιατί μέσα τους κουβαλούν την ψυχή ενός ολόκληρου λαού. Η Παναγία Σουμελά στον Πόντο ανήκει στη δεύτερη κατηγορία.
Κρεμασμένη σχεδόν πάνω στον απόκρημνο βράχο, μέσα στα πυκνά δάση της Ματσούκας, η ιστορική μονή βρίσκεται περίπου 46 χιλιόμετρα νότια της Τραπεζούντας, στην κοιλάδα του Αλτίντερε. Το μοναστηριακό συγκρότημα είναι ενσωματωμένο στον βράχο και η εντυπωσιακή θέση του το έχει καταστήσει ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της περιοχής. Από το 2000 βρίσκεται στον ενδεικτικό κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.
Από τον 4ο αιώνα στο όρος Μελά
Σύμφωνα με την ορθόδοξη παράδοση, η ιστορία της μονής αρχίζει στα τέλη του 4ου αιώνα. Οι Αθηναίοι μοναχοί Βαρνάβας και Σωφρόνιος έφθασαν στο όρος Μελά και δημιούργησαν εκεί τον πρώτο πυρήνα του μοναστηριού. Η τουρκική υπηρεσία Πολιτισμού τοποθετεί επίσης τις απαρχές της Σουμελά στον 4ο αιώνα, ενώ το μοναστηριακό συγκρότημα επεκτάθηκε και αναμορφώθηκε σημαντικά στους αιώνες που ακολούθησαν.
Το ίδιο το όνομα «Σουμελά» συνδέεται με το όρος Μελά. Κατά την ποντιακή ετυμολογία, το «σου Μελά» σημαίνει «στου Μελά» ή «εις του Μελά» και με την πάροδο των αιώνων καθιερώθηκε το όνομα που γνωρίζουμε σήμερα.
Η μεγάλη ακμή της μονής ήρθε στα χρόνια της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας. Οι Μεγάλοι Κομνηνοί την ενίσχυσαν και ιδιαίτερα ο Αλέξιος Γ΄, που βασίλευσε τον 14ο αιώνα και συνδέθηκε καθοριστικά με την ανάπτυξή της. Ακόμη και μετά την οθωμανική κατάκτηση της Τραπεζούντας το 1461, η Σουμελά διατήρησε προνόμια και συνέχισε για αιώνες να αποτελεί μεγάλο θρησκευτικό κέντρο.
Η εικόνα που η παράδοση αποδίδει στον Ευαγγελιστή Λουκά
Στην καρδιά όμως της ιστορίας της Σουμελά βρίσκεται η περίφημη εικόνα της Θεοτόκου.
Κατά την παράδοση της Ορθόδοξης Εκκλησίας, η εικόνα αποδίδεται στον Απόστολο και Ευαγγελιστή Λουκά. Η ιστορική εικόνα είναι τύπου Οδηγήτριας, διαστάσεων περίπου 30 επί 25 εκατοστών. Σήμερα βρίσκεται σε πολύ φθαρμένη κατάσταση και είναι χωρισμένη σε δύο τμήματα. Τη σκεπάζει περίτεχνη αργυρή και επιχρυσωμένη επένδυση.
Και εδώ υπάρχει μία σημαντική λεπτομέρεια που συχνά προκαλεί σύγχυση: η αυθεντική ιστορική εικόνα της Παναγίας Σουμελά δεν βρίσκεται σήμερα στον Πόντο. Βρίσκεται στην Ελλάδα, στο προσκύνημα της Παναγίας Σουμελά στο Βέρμιο.
1923: Η σιωπή του μοναστηριού
Η καταστροφή του Μικρασιατικού Ελληνισμού και η ανταλλαγή των πληθυσμών άλλαξαν τα πάντα. Μετά το 1923 η μοναστική ζωή στη Σουμελά σταμάτησε και το μοναστήρι εγκαταλείφθηκε, αφού ο ελληνικός ορθόδοξος πληθυσμός της περιοχής αναγκάστηκε να φύγει. Ακολούθησαν χρόνια λεηλασιών, φθοράς και καταστροφών. Η UNESCO καταγράφει ότι η μονή παρέμεινε σε χρήση έως το 1923 και έκτοτε έπαψε να αποτελεί ενεργό μοναστικό κέντρο.
Οι τελευταίοι μοναχοί, όμως, είχαν προνοήσει για το σημαντικότερο κειμήλιο. Έκρυψαν την εικόνα, μαζί με άλλα πολύτιμα κειμήλια της μονής, ώστε να μην καταστραφούν ή λεηλατηθούν.
Η μεγάλη επιστροφή της εικόνας το 1931
Το 1931 ο Αρχιμανδρίτης Αμβρόσιος Σουμελιώτης, ένας από τους τελευταίους μοναχούς της παλιάς Σουμελά και άνθρωπος που γνώριζε πού είχαν κρυφτεί τα κειμήλια, επέστρεψε στον Πόντο και ανέσυρε την εικόνα. Μαζί της διασώθηκαν και άλλα μεγάλα κειμήλια της μονής. Η εικόνα μεταφέρθηκε στην Ελλάδα και παρέμεινε για περίπου είκοσι χρόνια στο Βυζαντινό Μουσείο της Αθήνας.
Το 1951 ιδρύθηκε στη Θεσσαλονίκη το Σωματείο «Παναγία Σουμελά», με πρωτεργάτη τον Πόντιο γιατρό Φίλωνα Κτενίδη. Έναν χρόνο αργότερα, τον Αύγουστο του 1952, η εικόνα ενθρονίστηκε στο νέο προσκύνημα που δημιουργήθηκε στο Βέρμιο, κοντά στην Καστανιά Ημαθίας.
Έτσι γεννήθηκε η νέα Σουμελά στην Ελλάδα.
Η παλιά μονή έμεινε στον Πόντο. Η εικόνα όμως ακολούθησε τους ανθρώπους της στην προσφυγιά.
2010: Η Θεία Λειτουργία επέστρεψε ύστερα από 87 χρόνια
Στις 15 Αυγούστου 2010 γράφτηκε μία ακόμη ιστορική σελίδα. Για πρώτη φορά μετά το 1923, οι τουρκικές αρχές έδωσαν άδεια για την τέλεση ορθόδοξης Θείας Λειτουργίας στη Σουμελά.
Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος τέλεσε τη λειτουργία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου παρουσία εκατοντάδων πιστών μέσα στη μονή και χιλιάδων προσκυνητών που είχαν ταξιδέψει στην περιοχή. Το Reuters κατέγραφε τότε ότι ήταν η πρώτη λειτουργία μετά την αποχώρηση του ελληνικού πληθυσμού το 1923 και ότι για την τέλεσή της απαιτήθηκε ειδική άδεια του τουρκικού υπουργείου Πολιτισμού, καθώς η Σουμελά λειτουργούσε ως μουσείο και όχι ως ενεργός ναός.
Για τους Ποντίους ήταν πολύ περισσότερο από μία θρησκευτική τελετή. Ήταν μια συμβολική επιστροφή σε έναν τόπο που οι προηγούμενες γενιές είχαν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν.
Το διαρκές πρόβλημα με τις τουρκικές άδειες
Και εδώ αρχίζει το ζήτημα που παραμένει ανοιχτό μέχρι σήμερα.
Η Παναγία Σουμελά δεν έχει αποδοθεί στην Ορθόδοξη Εκκλησία ως ενεργό μοναστήρι. Βρίσκεται υπό τη διαχείριση των τουρκικών αρχών ως ιστορικό και τουριστικό μνημείο και για κάθε Θεία Λειτουργία απαιτείται ειδική κρατική άδεια.
Κατά καιρούς οι λειτουργίες διακόπηκαν και εξαιτίας εκτεταμένων έργων αποκατάστασης και ασφάλειας. Η μονή έκλεισε για εργασίες το 2015 και αργότερα επαναλειτούργησε σταδιακά για τους επισκέπτες.
Όμως οι δυσκολίες δεν περιορίστηκαν στα έργα.
Το 2024 οι τουρκικές αρχές δεν επέτρεψαν τη Θεία Λειτουργία ανήμερα της 15ης Αυγούστου. Έδωσαν άδεια για τις 23 Αυγούστου, στην Απόδοση της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.
Και το ίδιο συμβαίνει το 2026. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο ανακοίνωσε επίσημα ότι, μετά τη χορήγηση των προβλεπόμενων αδειών από τις αρμόδιες τουρκικές αρχές, η Αρχιερατική Θεία Λειτουργία στην Παναγία Σουμελά θα τελεστεί στις 23 Αυγούστου 2026 και όχι ανήμερα του Δεκαπενταύγουστου.
Αυτό ακριβώς είναι και το παράδοξο της σημερινής Σουμελά: ένα μοναστήρι χτισμένο για τη λατρεία της Παναγίας μπορεί να δεχθεί εκατοντάδες χιλιάδες τουρίστες, αλλά για να τελεστεί μέσα του μία ορθόδοξη Θεία Λειτουργία χρειάζεται κάθε φορά ειδική κυβερνητική άδεια.
Το 2022, μάλιστα, είχε προκληθεί έντονη αντίδραση της Αθήνας όταν δόθηκε άδεια για γύρισμα με μουσική και χορό στον χώρο της μονής. Το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών είχε επισημάνει τότε ότι προκαλεί εντύπωση το γεγονός πως επιτρέπονταν τέτοιες δραστηριότητες σε έναν χώρο όπου η πρόσβαση για θρησκευτικούς σκοπούς παρέμενε περιορισμένη.
Ένας τόπος που δεν έγινε ποτέ απλώς μουσείο
Για την Τουρκία η Σουμελά είναι ένα σπουδαίο ιστορικό μνημείο και σημαντικός τουριστικός προορισμός.
Για τους Ποντίους, όμως, είναι κάτι πολύ περισσότερο.
Είναι ο τόπος όπου προσκύνησαν γενιές ολόκληρες. Είναι το μοναστήρι που έμεινε πίσω όταν ξεριζώθηκαν οι άνθρωποί του. Είναι η εικόνα που κρύφτηκε, σώθηκε και πέρασε στην Ελλάδα. Είναι το Βέρμιο και ταυτόχρονα η Τραπεζούντα. Είναι ένας από τους ισχυρότερους δεσμούς που ενώνουν τον σημερινό Ποντιακό Ελληνισμό με την πατρίδα των προγόνων του.
Η εικόνα βρίσκεται πλέον στην Ελλάδα. Οι μοναχοί της παλιάς μονής έχουν φύγει εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα. Και η Σουμελά στον Πόντο δεν είναι πια ένα ζωντανό μοναστήρι με την έννοια που ήταν επί αιώνες.
Κι όμως, η Παναγία Σουμελά δεν έπαψε ποτέ να είναι η Παναγιά των Ποντίων.
Γιατί υπάρχουν πατρίδες που μπορεί να τις εγκαταλείψεις αναγκαστικά επειδή σε έδιωξε η τουρκική θηριωδία, αλλά δεν τις εγκαταλείπει ποτέ η μνήμη.
