Η 5η Οκτωβρίου έχει καθιερωθεί ως Διεθνής Ημέρα κατά της Πορνείας (International Day of No Prostitution), μία ημέρα που επιχειρεί να στρέψει την προσοχή όχι μόνο στην πορνεία με τη στενή έννοια, αλλά στη σεξουαλική εκμετάλλευση, την εμπορία ανθρώπων και στις νέες μορφές της βιομηχανίας του σεξ.
Η ημέρα καθιερώθηκε το 2002, με πρωτοβουλίες οργανώσεων από τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Αυστραλία και τις Φιλιππίνες. Στις δράσεις που συνδέονται με αυτήν περιλαμβάνονται εκστρατείες εναντίον της εμπορίας ανθρώπων, της σεξουαλικής εκμετάλλευσης και μορφών εμπορευματοποίησης του σεξ που έχουν πλέον μεταφερθεί σε μεγάλο βαθμό και στο Διαδίκτυο.
Μία ιστορία χιλιάδων ετών
Η πορνεία δεν αποτελεί φαινόμενο της σύγχρονης κοινωνίας. Μορφές εμπορικού σεξ καταγράφονται ήδη στις κοινωνίες της αρχαιότητας, μεταξύ άλλων στην αρχαία Ελλάδα και τη Ρώμη.
Στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία υπήρξαν ακόμη και νομοθετικές ρυθμίσεις που επιχειρούσαν να καθορίσουν τη θέση των εκδιδόμενων προσώπων στην κοινωνία. Αιώνες αργότερα, ιδιαίτερα από τον 19ο αιώνα, πολλές ευρωπαϊκές χώρες υιοθέτησαν συστήματα κρατικής ρύθμισης, αστυνομικής επιτήρησης και υγειονομικών ελέγχων.
Η γνωστή έκφραση «το αρχαιότερο επάγγελμα του κόσμου» χρησιμοποιείται συχνά για την πορνεία, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι υπήρξε παντού και πάντοτε με την ίδια μορφή. Οι κοινωνικές συνθήκες, η νομοθεσία και η θέση των ανθρώπων που την ασκούσαν μεταβάλλονταν δραματικά από εποχή σε εποχή.
Από τις διάσημες εταίρες της αρχαιότητας στην Τρούμπα
Στην αρχαία Ελλάδα έμειναν στην ιστορία ονόματα περίφημων εταίρων, όπως η Ασπασία, που συνδέθηκε με τον Περικλή και τον πνευματικό κόσμο της Αθήνας, η Φρύνη, περίφημη για την ομορφιά και τον πλούτο της, η Λαΐδα και η Θαΐς, που συνδέθηκε με την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Αιώνες αργότερα, στην Ελλάδα του 20ού αιώνα, το πιο γνωστό τοπωνύμιο του πληρωμένου έρωτα έγινε η Τρούμπα του Πειραιά. Από τη δεκαετία του 1940 και κυρίως στις δεκαετίες του ’50 και του ’60, η οδός Νοταρά και οι γύρω δρόμοι συγκέντρωναν οίκους ανοχής, καμπαρέ, μπαρ και ξενοδοχεία, με πελατεία ναυτικούς, πληρώματα εμπορικών πλοίων και άνδρες του αμερικανικού 6ου Στόλου. Η Τρούμπα έπαψε να λειτουργεί με την παλιά της μορφή το 1967, αλλά πέρασε στον ελληνικό μύθο μέσα από τον κινηματογράφο και τη μουσική: το «Ποτέ την Κυριακή» με τη Μελίνα Μερκούρη, τα «Κόκκινα Φανάρια» και τη «Λόλα» με την Τζένη Καρέζη και τον Νίκο Κούρκουλο, καθώς και μέσα από τραγούδια και αφηγήσεις για τη ζωή του λιμανιού.
Τρεις διαφορετικοί δρόμοι στον σύγχρονο κόσμο
Μέχρι σήμερα δεν υπάρχει ενιαίο διεθνές μοντέλο αντιμετώπισης της πορνείας. Σε χώρες όπως η Γερμανία και η Ολλανδία έχουν θεσπιστεί συστήματα νομιμοποίησης και ρύθμισης της δραστηριότητας.
Άλλες χώρες ακολούθησαν το λεγόμενο «σκανδιναβικό» ή «μοντέλο ισότητας», στο οποίο το εκδιδόμενο πρόσωπο δεν ποινικοποιείται, αλλά τιμωρείται η αγορά σεξουαλικών υπηρεσιών. Η Σουηδία αποτέλεσε το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα από το 1999 και ανάλογες πολιτικές εφαρμόστηκαν αργότερα, με διαφοροποιήσεις, σε άλλες χώρες.
Υπάρχουν επίσης συστήματα ευρύτερης αποποινικοποίησης, όπως αυτό που καθιερώθηκε στη Νέα Ζηλανδία. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει αναγνωρίσει ότι τα κράτη-μέλη ακολουθούν διαφορετικά μοντέλα και ότι η συζήτηση παραμένει έντονη ως προς τις συνέπειες κάθε συστήματος στην ασφάλεια, στα δικαιώματα, στη δημόσια υγεία και στην εμπορία ανθρώπων.
Η πορνεία πέρασε και στο Διαδίκτυο
Η μεγάλη αλλαγή των τελευταίων δεκαετιών είναι ότι σημαντικό μέρος της αγοράς μεταφέρθηκε από τον δρόμο και τους παραδοσιακούς οίκους ανοχής στο ψηφιακό περιβάλλον.
Ιστοσελίδες, μέσα κοινωνικής δικτύωσης, εφαρμογές επικοινωνίας και ηλεκτρονικές αγγελίες μπορούν πλέον να χρησιμοποιηθούν για την προσέγγιση πελατών αλλά και για στρατολόγηση ή εκμετάλλευση θυμάτων. Η μεταφορά της δραστηριότητας στον ψηφιακό χώρο δημιουργεί παράλληλα νέες δυσκολίες για τις διωκτικές αρχές.
Το μεγάλο σκοτεινό κεφάλαιο του trafficking
Εδώ βρίσκεται και η σημαντικότερη διαχωριστική γραμμή: άλλο η σεξουαλική δραστηριότητα ενηλίκων που πραγματοποιείται χωρίς εξαναγκασμό και άλλο η εμπορία ανθρώπων με σκοπό τη σεξουαλική εκμετάλλευση, η οποία αποτελεί σοβαρό έγκλημα.
Τα διεθνή στοιχεία δείχνουν πόσο έντονα έμφυλο παραμένει το φαινόμενο. Γυναίκες και κορίτσια αποτελούν μεγάλο μέρος των εντοπισμένων θυμάτων trafficking, ενώ η σεξουαλική εκμετάλλευση παραμένει μία από τις βασικές μορφές εκμετάλλευσης που καταγράφονται διεθνώς.
Τι ισχύει στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα η πορνεία ενηλίκων δεν απαγορεύεται συνολικά, αλλά η νόμιμη άσκησή της υπάγεται σε συγκεκριμένο ρυθμιστικό πλαίσιο.
Βασικός νόμος παραμένει ο Ν. 2734/1999 περί «εκδιδομένων με αμοιβή προσώπων», όπως έχει τροποποιηθεί. Το πλαίσιο προβλέπει πιστοποιητικό άσκησης της δραστηριότητας και συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Προβλέπεται επίσης άδεια εγκατάστασης και χρήσης του οικήματος όπου ασκείται νόμιμα η δραστηριότητα, καθώς και ειδικοί κανόνες για το ακίνητο και υγειονομικές υποχρεώσεις.
Με άλλα λόγια, στην Ελλάδα δεν ισχύει ούτε καθεστώς πλήρους απαγόρευσης ούτε καθεστώς εντελώς ελεύθερης αγοράς. Πρόκειται για ρυθμιζόμενη δραστηριότητα υπό συγκεκριμένες νόμιμες προϋποθέσεις.
Οι οίκοι ανοχής και οι παράνομες περιπτώσεις
Στην πράξη, ένα από τα διαχρονικά προβλήματα είναι η λειτουργία χώρων χωρίς τις απαιτούμενες νόμιμες προϋποθέσεις ή παρά τις διοικητικές κυρώσεις.
Οι αστυνομικοί έλεγχοι εξετάζουν παραβάσεις που αφορούν τη λειτουργία των χώρων, τη μαστροπεία, το καθεστώς παραμονής αλλοδαπών και, κυρίως, το ενδεχόμενο ύπαρξης θυμάτων εμπορίας ανθρώπων και σεξουαλικής εκμετάλλευσης.
Η μεγάλη διαφορά: πορνεία και εξαναγκασμός
Το κρίσιμο σημείο είναι ότι η νόμιμη παροχή σεξουαλικών υπηρεσιών από ενήλικο πρόσωπο δεν πρέπει να συγχέεται με τη μαστροπεία, την εκμετάλλευση, τον εξαναγκασμό ή την εμπορία ανθρώπων.
Το trafficking μπορεί να περιλαμβάνει στρατολόγηση με εξαπάτηση, απειλές, βία, οικονομικό έλεγχο, κατάχρηση μιας ευάλωτης θέσης ή μεταφορά ανθρώπων με σκοπό την εκμετάλλευσή τους. Η Ελληνική Αστυνομία διαθέτει εξειδικευμένες υπηρεσίες για την αντιμετώπιση της εμπορίας ανθρώπων και πραγματοποιεί στοχευμένους ελέγχους όπου υπάρχουν σχετικές ενδείξεις.
Μία συζήτηση που απέχει πολύ από το να έχει τελειώσει
Περισσότερα από 20 χρόνια μετά την καθιέρωση της Διεθνούς Ημέρας κατά της Πορνείας, το ζήτημα παραμένει ένα από τα πιο σύνθετα κοινωνικά και νομικά θέματα.
Υπάρχουν οργανώσεις που θεωρούν ότι η πορνεία αποτελεί από τη φύση της μορφή εκμετάλλευσης και ζητούν περιορισμό ή κατάργηση της αγοράς σεξ. Υπάρχουν όμως και οργανώσεις εργαζομένων του σεξ και οργανώσεις δικαιωμάτων που υποστηρίζουν ότι η αποποινικοποίηση και η αναγνώριση δικαιωμάτων μπορούν να περιορίσουν τη βία, την περιθωριοποίηση και τους κινδύνους για όσους δραστηριοποιούνται συναινετικά στον χώρο.
Ένα σημείο δεν αποτελεί αντικείμενο αυτής της διαφωνίας: ο εξαναγκασμός, η εμπορία ανθρώπων και η σεξουαλική εκμετάλλευση – ιδιαίτερα παιδιών και άλλων ευάλωτων ανθρώπων – αποτελούν εγκλήματα και σοβαρές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Και ίσως εκεί βρίσκεται σήμερα το ουσιαστικότερο μήνυμα της 5ης Οκτωβρίου: πίσω από αριθμούς, νόμους και διαφορετικές πολιτικές προσεγγίσεις βρίσκονται άνθρωποι των οποίων η ελευθερία, η ασφάλεια και η αξιοπρέπεια πρέπει να προστατεύονται.
Πηγές
Ελληνική νομοθεσία – Ν. 2734/1999
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο – prostitution in the EU
UNODC – Global Report on Trafficking in Persons
