Η Πρωτομαγιά είναι μια από τις σπάνιες ημέρες του χρόνου που χωράνε δύο Ελλάδες: εκείνη που βγαίνει στην εξοχή για να «πιάσει τον Μάη» και εκείνη που κατεβαίνει στον δρόμο για να θυμίσει ότι τίποτα στον κόσμο της εργασίας δεν χαρίστηκε. Το μαγιάτικο στεφάνι και η απεργιακή συγκέντρωση δεν είναι αντίθετες εικόνες. Είναι οι δύο όψεις μιας ημέρας που μιλά για ζωή, αντοχή, αναγέννηση και δικαιώματα.
Η Πρωτομαγιά έρχεται κάθε χρόνο με μυρωδιά από αγριολούλουδα, με πόρτες στολισμένες, με εκδρομές στην εξοχή, με παιδιά που μαζεύουν μαργαρίτες και παπαρούνες, με το στεφάνι που κρεμιέται στο σπίτι σαν μικρή υπόσχεση ότι ο χειμώνας τελείωσε. Στη λαϊκή παράδοση, η πρώτη μέρα του Μαΐου δεν ήταν απλώς ημερολογιακή αλλαγή. Ήταν πέρασμα. Από το κλειστό στο ανοιχτό, από το σκοτάδι στο φως, από την αναμονή στην καρποφορία.
Το πιο γνωστό έθιμο είναι, φυσικά, το μαγιάτικο στεφάνι. Φτιαγμένο από λουλούδια, πρασινάδες, κλαδιά και σε πολλές περιοχές από στάχυα, σκόρδο ή άλλα φυτά με συμβολική σημασία, κρεμιέται στην πόρτα ή στο μπαλκόνι του σπιτιού. Δεν είναι απλώς διακοσμητικό. Στη λαϊκή φαντασία λειτουργούσε σαν φυλαχτό: έφερνε υγεία, καλή σοδειά, προστασία από το κακό μάτι, ευφορία στο σπίτι και στην οικογένεια. Η παράδοση θέλει το στεφάνι να μένει εκεί μέχρι του Αγίου Ιωάννη του Κλήδονα, στα τέλη Ιουνίου, όταν σε πολλές περιοχές καίγεται στις φωτιές.
Δίπλα στο στεφάνι υπάρχει και το παλιό έθιμο του «πιάνω τον Μάη». Οι άνθρωποι έβγαιναν στην ύπαιθρο, μάζευαν λουλούδια, κυλιούνταν στη δροσιά, έπλεναν το πρόσωπό τους με το πρωινό νερό, έδεναν πρασινάδες στη μέση ή στον καρπό, έφερναν κλαδιά στο σπίτι. Όλα είχαν έναν κοινό πυρήνα: να πάρει ο άνθρωπος κάτι από τη δύναμη της φύσης που ξαναγεννιέται. Να φορέσει, κυριολεκτικά, την άνοιξη πάνω του.
Σε αρκετές περιοχές της Ελλάδας, το στεφάνι δεν ήταν μόνο από λουλούδια. Μπορούσε να έχει σκόρδο για το «κακό», αγκάθια για προστασία, στάχυα για το ψωμί, κλαδιά ελιάς για την ευλογία και την αφθονία. Σε άλλες παραδόσεις, η Πρωτομαγιά συνδεόταν με τραγούδια, χορούς, νερό, δροσιά, γονιμότητα, νεότητα. Ήταν μια γιορτή πριν από τη γιορτή: όχι θρησκευτική με τη στενή έννοια, αλλά βαθιά λαϊκή, σχεδόν αρχέγονη.
Και ύστερα υπάρχει η άλλη Πρωτομαγιά. Εκείνη που δεν μυρίζει μόνο άνθη αλλά και αίμα, ιδρώτα, διεκδίκηση.
Η Εργατική Πρωτομαγιά έχει την αφετηρία της στους αγώνες των εργατών του Σικάγου το 1886, όταν τα συνδικάτα διεκδίκησαν οκτάωρη εργασία και καλύτερες συνθήκες δουλειάς. Η κινητοποίηση της 1ης Μαΐου και τα αιματηρά γεγονότα που ακολούθησαν στη Χέιμαρκετ έγιναν σύμβολο του παγκόσμιου εργατικού κινήματος. Το 1889, στο ιδρυτικό συνέδριο της Δεύτερης Διεθνούς στο Παρίσι, η 1η Μαΐου καθιερώθηκε ως ημέρα μνήμης και διεθνούς εργατικής διεκδίκησης.
Στην Ελλάδα, η πρώτη εργατική Πρωτομαγιά οργανώθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα, ενώ στη συλλογική μνήμη χαράχτηκαν αργότερα και οι μεγάλες εργατικές κινητοποιήσεις, όπως εκείνες των καπνεργατών στη Θεσσαλονίκη το 1936. Έτσι, η Πρωτομαγιά απέκτησε έναν διπλό χαρακτήρα: από τη μία η λαϊκή γιορτή της άνοιξης, από την άλλη η ημέρα της εργατικής τάξης, της απεργίας, των συνδικάτων, των αιτημάτων για αξιοπρεπή ζωή.
Γι’ αυτό και η φράση «η Πρωτομαγιά δεν είναι αργία, είναι απεργία» δεν είναι απλώς σύνθημα. Είναι υπενθύμιση. Θεσμικά, στην Ελλάδα η 1η Μαΐου έχει οριστεί ως ημέρα υποχρεωτικής αργίας, με ειδικό εργασιακό πλαίσιο και δυνατότητα μεταφοράς σε συγκεκριμένες περιπτώσεις. Όμως ο ιστορικός και πολιτικός της πυρήνας δεν είναι η ανάπαυση ως δώρο. Είναι η απεργία ως δικαίωμα, ως μνήμη και ως συνέχεια των αγώνων για το οκτάωρο, την ασφάλεια, τον μισθό, τον ελεύθερο χρόνο, την αξιοπρέπεια.
Αυτό είναι και το ιδιαίτερο βάρος της ημέρας. Δεν είναι μια συνηθισμένη αργία που απλώς κλείνουν τα μαγαζιά και γεμίζουν οι δρόμοι για τριήμερο. Είναι μια μέρα που έχει κερδηθεί μέσα από συγκρούσεις. Αν σήμερα το οκτάωρο θεωρείται αυτονόητο, αν η αργία, η ασφάλιση, η συλλογική διεκδίκηση και η προστασία στην εργασία ακούγονται σαν βασικά δικαιώματα, αυτό συμβαίνει επειδή κάποιοι κάποτε τα ζήτησαν όταν δεν ήταν καθόλου αυτονόητα.
Ίσως γι’ αυτό η Πρωτομαγιά παραμένει τόσο δυνατή ως σύμβολο. Γιατί ενώνει δύο ανάγκες που δεν γερνούν: την ανάγκη του ανθρώπου να γιορτάζει τη ζωή και την ανάγκη του να την υπερασπίζεται.
Το στεφάνι στον καρπό, στην πόρτα ή στο μπαλκόνι λέει ότι η φύση επιστρέφει. Το κόκκινο γαρύφαλλο στην πορεία λέει ότι η μνήμη δεν ξεθωριάζει. Το πρώτο μιλά για αναγέννηση. Το δεύτερο για δικαιοσύνη. Και η Πρωτομαγιά, τελικά, τα χρειάζεται και τα δύο
