Η 10η Οκτωβρίου είναι μία από τις παράξενες ημερομηνίες της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Το 1862 η Ελλάδα έδιωχνε τον πρώτο της βασιλιά. Εβδομήντα τρία χρόνια αργότερα, στις 10 Οκτωβρίου 1935, ο στρατός παρενέβαινε για να καταργήσει τη Δημοκρατία και να επαναφέρει τη μοναρχία.
Δύο γεγονότα με αντίθετη κατεύθυνση, αλλά με έναν κοινό παρονομαστή: τη βαθιά πολιτική αστάθεια και τον καθοριστικό ρόλο των Ενόπλων Δυνάμεων στις πολιτειακές εξελίξεις.
1862: Το τέλος του Όθωνα
Ο Όθωνας βρισκόταν στον ελληνικό θρόνο από το 1833. Τρεις δεκαετίες αργότερα, η φθορά της βασιλείας του είχε γίνει μεγάλη. Οι παρεμβάσεις του Στέμματος στην πολιτική ζωή, η δυσαρέσκεια απέναντι στο παλάτι και οι επαναστατικές κινήσεις είχαν δημιουργήσει ένα εκρηκτικό κλίμα.
Η Ναυπλιακή Επανάσταση, που είχε ξεσπάσει τον Φεβρουάριο του 1862 και καταπνίγηκε, υπήρξε μια από τις σοβαρότερες προειδοποιήσεις. Μέχρι το φθινόπωρο η αμφισβήτηση είχε εξαπλωθεί.
Στις 10 Οκτωβρίου, ενώ ο Όθωνας και η Αμαλία βρίσκονταν σε περιοδεία, η επανάσταση επικράτησε στην Αθήνα. Πλήθος και στρατιωτικές δυνάμεις κατέλαβαν τα Ανάκτορα και η δυναστεία κηρύχθηκε έκπτωτη.
Η Τριανδρία Βούλγαρη – Κανάρη – Ρούφου
Το «Ψήφισμα του Έθνους» κατήργησε τη βασιλεία του Όθωνα και την αντιβασιλεία της Αμαλίας και προέβλεψε τη δημιουργία Προσωρινής Κυβέρνησης. Την εξουσία ανέλαβαν τρεις από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της εποχής: ο Δημήτριος Βούλγαρης, ο Κωνσταντίνος Κανάρης και ο Μπενιζέλος Ρούφος.
Ο Κανάρης ήταν ήδη θρυλική μορφή της Επανάστασης του 1821. Ο Βούλγαρης ήταν από τους ισχυρότερους πολιτικούς παράγοντες της εποχής και ο Ρούφος σημαντικός πολιτικός με ισχυρή παρουσία στην Πελοπόννησο.
Η νέα εξουσία ανέλαβε να οδηγήσει τη χώρα σε Εθνική Συνέλευση, στη σύνταξη νέου πολιτειακού πλαισίου και στην επιλογή νέου μονάρχη.
Ο Όθωνας δεν επιχείρησε να προκαλέσει εμφύλια σύγκρουση για να διατηρήσει τον θρόνο. Αναχώρησε μαζί με την Αμαλία από την Ελλάδα και επέστρεψε στη Βαυαρία.
Η Μεσοβασιλεία και ο Γεώργιος Α΄
Ακολούθησε η περίοδος που έμεινε στην ιστορία ως Μεσοβασιλεία. Η χώρα πέρασε μήνες έντονης πολιτικής αντιπαράθεσης, ακόμη και αιματηρών συγκρούσεων.
Τελικά επιλέχθηκε ως νέος μονάρχης ο νεαρός Δανός πρίγκιπας Γουλιέλμος, ο οποίος ανέβηκε στον ελληνικό θρόνο ως Γεώργιος Α΄, με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Βασιλεύς των Ελλήνων». Θα παρέμενε στον θρόνο για περίπου μισό αιώνα, μέχρι τη δολοφονία του στη Θεσσαλονίκη το 1913.
Η Ελλάδα, επομένως, δεν εγκατέλειψε το 1862 τη μοναρχία ως πολίτευμα. Έδιωξε τη δυναστεία του Όθωνα και πέρασε σε νέα βασιλική δυναστεία.
1935: Η 10η Οκτωβρίου λειτουργεί αντίστροφα
Σαν ένα παράξενο παιχνίδι της Ιστορίας, ακριβώς 73 χρόνια αργότερα η 10η Οκτωβρίου θα συνδεόταν με την αντίθετη πολιτειακή μεταβολή.
Αυτή τη φορά δεν καταργήθηκε μια μοναρχία. Καταλύθηκε η Αβασίλευτη Δημοκρατία.
Η Ελλάδα του Μεσοπολέμου είχε περάσει μέσα από αλλεπάλληλες κυβερνητικές κρίσεις, στρατιωτικά κινήματα και τη σκληρή αντιπαράθεση βενιζελικών και αντιβενιζελικών. Η Δεύτερη Ελληνική Δημοκρατία είχε ανακηρυχθεί το 1924, όμως έντεκα χρόνια αργότερα βρισκόταν πλέον σε βαθιά κρίση.
Παπάγος, Ρέππας και Οικονόμου – και πίσω τους ο Κονδύλης
Στις 10 Οκτωβρίου 1935 οι αρχηγοί των τριών Κλάδων των Ενόπλων Δυνάμεων — Αλέξανδρος Παπάγος, Γεώργιος Ρέππας και Δημήτριος Οικονόμου — κινήθηκαν εναντίον της κυβέρνησης του Παναγή Τσαλδάρη. Ο Τσαλδάρης αρνήθηκε να αποδεχθεί την άμεση επαναφορά της μοναρχίας και εξαναγκάστηκε ουσιαστικά σε αποχώρηση.
Κεντρικός πολιτικός και στρατιωτικός παράγοντας της ανατροπής ήταν ο στρατηγός Γεώργιος Κονδύλης, ο οποίος από παλαιός βενιζελικός είχε μετατραπεί σε ένθερμο υποστηρικτή της παλινόρθωσης της μοναρχίας.
Ο Κονδύλης ανέλαβε την πρωθυπουργία, κατήργησε το δημοκρατικό πολίτευμα, επανέφερε προσωρινά το Σύνταγμα του 1911 και ανέλαβε καθήκοντα αντιβασιλέα. Κηρύχθηκε επίσης στρατιωτικός νόμος και επιβλήθηκαν περιορισμοί στον Τύπο.
Το δημοψήφισμα και η επιστροφή του Γεωργίου Β΄
Η πολιτειακή αλλαγή επιχειρήθηκε να νομιμοποιηθεί με δημοψήφισμα στις 3 Νοεμβρίου 1935.
Το επίσημο αποτέλεσμα εμφάνισε σχεδόν 98% υπέρ της επαναφοράς της μοναρχίας — ποσοστό που έχει μείνει στην Ιστορία ως χαρακτηριστικό δείγμα της έλλειψης αξιοπιστίας της διαδικασίας.
Ο Γεώργιος Β΄ επέστρεψε στην Ελλάδα και αποκαταστάθηκε στον θρόνο.
Οι εξελίξεις, όμως, δεν έφεραν πολιτική ομαλότητα. Λιγότερο από έναν χρόνο αργότερα, στις 4 Αυγούστου 1936, ο Ιωάννης Μεταξάς, με τη συγκατάθεση του βασιλιά, θα εγκαθίδρυε το αυταρχικό καθεστώς της 4ης Αυγούστου.
Η ίδια ημερομηνία, δύο αντίθετες πορείες
Η σύμπτωση είναι ιστορικά εντυπωσιακή.
Στις 10 Οκτωβρίου 1862, λαός και στρατός έθεταν τέλος στη βασιλεία του Όθωνα και η εξουσία περνούσε στην Τριανδρία Βούλγαρη – Κανάρη – Ρούφου.
Στις 10 Οκτωβρίου 1935, η στρατιωτική ηγεσία ανέτρεπε την κυβέρνηση Τσαλδάρη, η Δημοκρατία καταλυόταν και ο Κονδύλης άνοιγε τον δρόμο για την επιστροφή της μοναρχίας.
Δύο 10 Οκτωβρίου, δύο πολιτειακές ανατροπές με αντίθετο πρόσημο. Και δύο χαρακτηριστικές στιγμές μιας μακράς περιόδου κατά την οποία το μεγάλο ερώτημα της ελληνικής πολιτικής ζωής δεν ήταν μόνο ποιος θα κυβερνήσει – αλλά και με ποιο πολίτευμα θα κυβερνηθεί η χώρα.
