Η 13η Σεπτεμβρίου 1986 χώρισε την ιστορία της Καλαμάτας στα δύο: στην πόλη πριν από τον σεισμό και στην πόλη μετά τον σεισμό.
Ήταν Σάββατο βράδυ. Στις 20:20 περίπου, την ώρα που πολλοί Καλαματιανοί βρίσκονταν έξω από τα σπίτια τους, ένας εκκωφαντικός υπόκωφος θόρυβος προηγήθηκε ή συνόδευσε τα δευτερόλεπτα που ακολούθησαν. Η γη άρχισε να κινείται βίαια.
Ο ισχυρός σεισμός, που στις επιστημονικές μελέτες καταγράφεται με μέγεθος Ms 6,2, χτύπησε την Καλαμάτα και τη γύρω περιοχή. Μέσα σε ελάχιστα δευτερόλεπτα κτίρια κατέρρευσαν, δρόμοι γέμισαν μπάζα και σκόνη και μια ολόκληρη πόλη βρέθηκε στο σκοτάδι και στον πανικό. (Ο.Α.Σ.Π.)
20 νεκροί – μια πόλη στα ερείπια
Ο επίσημος απολογισμός που καταγράφει σήμερα ο ΟΑΣΠ είναι 20 νεκροί και περίπου 80 τραυματίες. Στις δραματικές ανταποκρίσεις των πρώτων ημερών, που έχουν αποτυπωθεί και στο σημερινό Μνημείο των Θυμάτων των Σεισμών, γινόταν λόγος για 300 τραυματίες και εννέα αγνοούμενους. Ήταν η χαοτική εικόνα των πρώτων ωρών μιας μεγάλης καταστροφής.
Τέσσερις πολυκατοικίες κατέρρευσαν στην Καλαμάτα. Από τα 9.124 κτίρια που εξετάστηκαν, περίπου το 20% κρίθηκε κατεδαφιστέο, το 16% είχε σοβαρές βλάβες και ακόμη 36% ελαφρύτερες ζημιές.
Δηλαδή σχεδόν τρία στα τέσσερα κτίρια είχαν υποστεί κάποια μορφή βλάβης.
Το Ελαιοχώρι καταστράφηκε, ενώ σοβαρές ζημιές σημειώθηκαν στη Βέργα, την Πολιανή, τον Άρι, την Αρτεμισία και τη Νέδουσα. Στον Ταΰγετο σημειώθηκαν καταπτώσεις βράχων και ο δρόμος Καλαμάτας–Σπάρτης έκλεισε για περίπου ένα 24ωρο. (Ο.Α.Σ.Π.)
Οι αριθμοί όμως δεν μπορούν να περιγράψουν εκείνη τη νύχτα.
Χιλιάδες άνθρωποι εγκατέλειψαν τα σπίτια τους. Πλατείες, γήπεδα και κάθε ανοιχτός χώρος μετατράπηκαν σε πρόχειρους καταυλισμούς. Περίπου 50.000 σεισμόπληκτοι καταγράφονταν τότε να περνούν τη νύχτα στο ύπαιθρο, ενώ άρχισαν να στήνονται χιλιάδες σκηνές. (Visit Kalamata)
Και δύο ημέρες αργότερα χτύπησε ξανά
Η δοκιμασία δεν είχε τελειώσει.
Στις 15 Σεπτεμβρίου σημειώθηκε ο ισχυρότερος μετασεισμός, μεγέθους 5,4 Ρίχτερ σύμφωνα με τον ΟΑΣΠ. Χτύπησε μια πόλη ήδη τραυματισμένη, όπου πολλά κτίρια είχαν χάσει μέρος της αντοχής τους από την πρώτη δόνηση.
Και δεν ήταν ο τελευταίος.
Για εβδομάδες η μετασεισμική δραστηριότητα παρέμενε έντονη, συντηρώντας τον φόβο. Οι Καλαματιανοί δίσταζαν να επιστρέψουν ακόμη και σε σπίτια που είχαν χαρακτηριστεί κατοικήσιμα. (old.benos.gr)
Ο Σταύρος Μπένος και η μεγάλη απόφαση
Μέσα σε εκείνο το χάος εμφανίζεται ίσως το σημαντικότερο κεφάλαιο αυτής της ιστορίας.
Δήμαρχος Καλαμάτας ήταν ο Σταύρος Μπένος.
Και εδώ υπάρχει μια λεπτομέρεια που αποδείχθηκε ιστορική: η αναγέννηση της Καλαμάτας δεν σχεδιάστηκε από το μηδέν μετά τον σεισμό.
Είχε αρχίσει πριν από τον σεισμό.
Η δημοτική αρχή είχε ήδη προχωρήσει σε έναν νέο πολεοδομικό σχεδιασμό της πόλης. Λίγες ημέρες πριν από την καταστροφή, σύμφωνα με μεταγενέστερη αφήγηση του ίδιου του Μπένου, είχε στα χέρια του το ΦΕΚ του νέου σχεδίου.
Έτσι, όταν ήρθε η καταστροφή, υπήρχε ήδη η βάση πάνω στην οποία μπορούσε να στηριχθεί η επόμενη ημέρα. (benos.gr)
Από τις πρώτες κιόλας ώρες στήθηκαν πρόχειρα σχεδιαστήρια ακόμη και μέσα σε στρατιωτική σκηνή.
Το μήνυμα ήταν ξεκάθαρο:
Δεν θα ξαναχτίσουμε απλώς ό,τι έπεσε. Θα χτίσουμε καλύτερη πόλη.
Από την καταστροφή στην ανασυγκρότηση
Η κυβέρνηση του Ανδρέα Παπανδρέου κινητοποιήθηκε. Ο ίδιος ο πρωθυπουργός πήγε στην πληγείσα Καλαμάτα, επισκέφθηκε τους καταυλισμούς και η κρατική μηχανή άρχισε να οργανώνει την προσωρινή στέγαση και την αποκατάσταση.
Για μεγάλο διάστημα η ζωή συνεχίστηκε μέσα σε σκηνές και λυόμενα. Σχολεία, νηπιαγωγεία, δημόσιες υπηρεσίες ακόμη και χώροι λατρείας στεγάστηκαν προσωρινά σε προκατασκευασμένες εγκαταστάσεις. (ert.gr)
Αλλά ταυτόχρονα άρχισε μια από τις πιο ενδιαφέρουσες επιχειρήσεις αστικής ανασυγκρότησης που γνώρισε μεταπολεμικά ελληνική πόλη.
Ο Μπένος, οι συνεργάτες του, πολεοδόμοι και αρχιτέκτονες —με καθοριστική συμβολή του πολεοδόμου Γρηγόρη Διαμαντόπουλου— δεν αντιμετώπισαν την ανασυγκρότηση αποκλειστικά ως οικοδομικό έργο.
Την είδαν ως ευκαιρία να αλλάξει η ίδια η λειτουργία της πόλης. (benos.gr)
Η Καλαμάτα «γυάλισε»
Και εδώ βρίσκεται ίσως το εντυπωσιακότερο μέρος της ιστορίας.
Όποιος γνώριζε την Καλαμάτα πριν από το 1986 και την επισκέφθηκε αρκετά χρόνια αργότερα δύσκολα δεν αντιλαμβανόταν τη διαφορά.
Διατηρήθηκαν και αποκαταστάθηκαν σημαντικά κτίρια. Δημιουργήθηκαν και αναβαθμίστηκαν δημόσιοι χώροι. Το ιστορικό κέντρο απέκτησε νέα ζωή. Οι πεζόδρομοι και οι πλατείες έγιναν ουσιαστικό κομμάτι της καθημερινότητας και η πόλη στράφηκε περισσότερο προς τον άνθρωπο και, σταδιακά, προς τη θάλασσά της.
Δεν ξαναχτίστηκε απλώς η Καλαμάτα.
Ξανασχεδιάστηκε.
Και πράγματι, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τη λαϊκή έκφραση: η Καλαμάτα μετά τον σεισμό «γυάλισε».
Όχι επειδή εξαφανίστηκαν ως διά μαγείας τα προβλήματα, ούτε επειδή η ανασυγκρότηση έγινε χωρίς συγκρούσεις και δυσκολίες. Αλλά επειδή μια φυσική καταστροφή χρησιμοποιήθηκε ως αφετηρία για μια οργανωμένη πολεοδομική αλλαγή.
Η περίπτωση της Καλαμάτας έμεινε έτσι ως ένα από τα χαρακτηριστικότερα ελληνικά παραδείγματα του πώς η ανασυγκρότηση μετά από μια καταστροφή μπορεί να σημαίνει κάτι περισσότερο από επισκευές.
Η πόλη δεν ξέχασε τον σεισμό
Ο σεισμός του 1986 δεν ήταν ένα μεμονωμένο «χτύπημα» χωρίς συνέχεια. Ο μεγάλος μετασεισμός της 15ης Σεπτεμβρίου και η παρατεταμένη μετασεισμική ακολουθία κράτησαν για εβδομάδες τους κατοίκους σε αγωνία. Η περιοχή της Μεσσηνίας, άλλωστε, βρίσκεται σε μια από τις πλέον σεισμογενείς ζώνες της χώρας και η σεισμικότητα δεν σταμάτησε το 1986.
Εκείνο όμως που άλλαξε μετά την καταστροφή ήταν η αντίληψη για την αντισεισμική προστασία, τον πολεοδομικό σχεδιασμό και την ανάγκη να γνωρίζει μια πόλη πάνω σε τι έδαφος χτίζει. Μετά τον σεισμό πραγματοποιήθηκαν εξειδικευμένες μικροζωνικές μελέτες για την Καλαμάτα, ώστε να εξεταστεί λεπτομερώς η σεισμική συμπεριφορά διαφορετικών περιοχών της πόλης. (Ο.Α.Σ.Π.)
Σήμερα υπάρχει στην Καλαμάτα και το Μνημείο των Θυμάτων των Σεισμών του 1986.
Πάνω του έχουν αποτυπωθεί οι λέξεις και οι τίτλοι εκείνων των ημερών:
20 νεκροί. Χιλιάδες σεισμόπληκτοι. Σκηνές. Ερείπια. Διασώσεις.
Και μέσα από αυτές τις λέξεις παραμένει ζωντανή η μνήμη μιας πόλης που μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα γονάτισε. (Visit Kalamata)
Η μεγάλη κληρονομιά του 1986
Σαράντα χρόνια σχεδόν μετά, ο σεισμός της Καλαμάτας εξακολουθεί να διδάσκει κάτι πολύ μεγαλύτερο από την ανάγκη αντισεισμικής προστασίας.
Διδάσκει τι μπορεί να συμβεί όταν μια πόλη έχει ήδη σχέδιο πριν έρθει η καταστροφή και όταν, μετά την καταστροφή, η πολιτική ηγεσία, η Τοπική Αυτοδιοίκηση, οι επιστήμονες και οι ίδιοι οι πολίτες αποφασίσουν ότι δεν αρκεί να επαναφέρουν το χθες.
Ο Σταύρος Μπένος συνδέθηκε όσο λίγοι δήμαρχοι στην Ελλάδα με αυτή τη διαδικασία.
Η Καλαμάτα πλήρωσε βαρύ τίμημα εκείνο το βράδυ του Σεπτεμβρίου του 1986.
Έχασε ανθρώπους. Έχασε σπίτια. Έχασε κομμάτια της παλιάς της εικόνας.
Αλλά μέσα από τα ερείπια γεννήθηκε μια διαφορετική πόλη.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο σημαντική υποσημείωση στην ιστορία της τραγωδίας:
Ο σεισμός γκρέμισε την Καλαμάτα. Οι άνθρωποί της όμως δεν αρκέστηκαν να τη σηκώσουν ξανά. Αποφάσισαν να την κάνουν καλύτερη.
