Υπάρχουν κατακτήσεις που σήμερα μοιάζουν αυτονόητες: το οκτάωρο, η προστασία των εργαζομένων, η συλλογική διαπραγμάτευση, η συνδικαλιστική δράση, η απαγόρευση της ανεξέλεγκτης παιδικής εργασίας. Τίποτε, όμως, δεν χαρίστηκε. Πίσω από πολλές από αυτές τις κατακτήσεις υπάρχουν απεργίες, συγκρούσεις, φυλακίσεις και, δυστυχώς, νεκροί.
Μία από τις πιο αιματηρές σελίδες του ελληνικού εργατικού κινήματος γράφτηκε στον Πειραιά τον Αύγουστο του 1923.
Το ματωμένο Πασαλιμάνι
Η Ελλάδα βρισκόταν τότε μέσα στη δίνη που ακολούθησε τη Μικρασιατική Καταστροφή. Εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες προσπαθούσαν να ξαναφτιάξουν τη ζωή τους, η οικονομία δοκιμαζόταν και οι εργαζόμενοι βρίσκονταν αντιμέτωποι με χαμηλά ημερομίσθια και εξαντλητικά ωράρια.
Η μεγάλη εργατική κινητοποίηση του Αυγούστου πήρε πανεργατικό χαρακτήρα. Ανάμεσα στα βασικά αιτήματα ήταν οι αυξήσεις στα ημερομίσθια, η μείωση των ωρών εργασίας, η βελτίωση των συνθηκών στους χώρους δουλειάς, ιδιαίτερα για τους ανήλικους εργαζομένους και η επαναπρόσληψη απολυμένων.
Στις 22 Αυγούστου, η συγκέντρωση στο Πασαλιμάνι εξελίχθηκε σε τραγωδία. Στρατός και αστυνομία επενέβησαν για να τη διαλύσουν και ακολούθησε αιματοχυσία. Η ιστορική καταγραφή της εποχής μιλά για έντεκα νεκρούς και δεκάδες τραυματίες. Ήταν ένα από τα γεγονότα που σημάδεψαν την πρώτη περίοδο ζωής της ΓΣΕΕ, η οποία είχε ιδρυθεί μόλις λίγα χρόνια νωρίτερα, το 1918. Η ίδια η Συνομοσπονδία καταγράφει την ταραγμένη εκείνη περίοδο ως καθοριστική για τη διαμόρφωση του ελληνικού συνδικαλιστικού κινήματος.
Θεσσαλονίκη 1936: Ο Μάης που έγινε «Επιτάφιος»
Δεκατρία χρόνια αργότερα, η Ελλάδα θα ζούσε μία ακόμη αιματηρή εργατική εξέγερση.
Οι καπνεργάτες της Θεσσαλονίκης απεργούσαν ζητώντας καλύτερα μεροκάματα και συνθήκες εργασίας. Στις 8 Μαΐου 1936 περίπου 7.000 απεργοί κατέβηκαν στους δρόμους. Την επομένη η κινητοποίηση γενικεύθηκε και μαζί τους βρέθηκαν εργάτες άλλων κλάδων, έμποροι και βιοτέχνες.
Η Χωροφυλακή άνοιξε πυρ. Δώδεκα διαδηλωτές σκοτώθηκαν και περισσότεροι από 280 τραυματίστηκαν, σύμφωνα με το Αρχείο της ΕΡΤ. Ανάμεσα στους νεκρούς ήταν ο Τάσος Τούσης. Η συγκλονιστική φωτογραφία της μητέρας του να θρηνεί πάνω από το σώμα του ενέπνευσε τον Γιάννη Ρίτσο να γράψει τον «Επιτάφιο».
Η έκρηξη της Μεταπολίτευσης
Μετά την πτώση της δικτατορίας άνοιξε ένας νέος μεγάλος κύκλος εργατικών κινητοποιήσεων. Εργάτες βιομηχανιών, οικοδόμοι, μεταλλωρύχοι, τραπεζικοί, εκπαιδευτικοί και εργαζόμενοι στις επιχειρήσεις κοινής ωφέλειας βρέθηκαν επανειλημμένα στους δρόμους. Η ΓΣΕΕ χαρακτηρίζει τις κινητοποιήσεις της πρώτης μεταπολιτευτικής περιόδου αγωνιστικές και μεγάλης διάρκειας.
Οι αριθμοί είναι εντυπωσιακοί: το 1980 καταγράφηκαν πάνω από 1,4 εκατομμύρια απεργοί και περισσότερες από 20 εκατομμύρια χαμένες ώρες εργασίας. Το 1987 οι απεργοί ξεπέρασαν το 1,6 εκατομμύριο, ενώ το 1990 έφτασαν περίπου το 1,4 εκατομμύριο.
Σικάγο 1886: Η απεργία που γέννησε ένα παγκόσμιο σύμβολο
Η διασημότερη ίσως εργατική κινητοποίηση στην παγκόσμια ιστορία είναι άρρηκτα δεμένη με το αίτημα του οκταώρου.
Την 1η Μαΐου 1886 περίπου 35.000 εργαζόμενοι εγκατέλειψαν τις δουλειές τους στο Σικάγο, ενώ τις επόμενες ημέρες δεκάδες χιλιάδες συμμετείχαν στις κινητοποιήσεις. Στις 3 Μαΐου η αστυνομία πυροβόλησε απεργούς έξω από το εργοστάσιο McCormick, σκοτώνοντας τουλάχιστον δύο. Την επομένη, στη συγκέντρωση της Haymarket, μία βόμβα εκτοξεύθηκε εναντίον των αστυνομικών και ακολούθησε χάος και ανταλλαγή πυρών.
Τα γεγονότα του Σικάγου συνδέθηκαν έκτοτε με τον διεθνή εορτασμό της Εργατικής Πρωτομαγιάς και το οκτάωρο έγινε ένα από τα ισχυρότερα αιτήματα του παγκόσμιου εργατικού κινήματος.
Η μεγάλη απεργία της Pullman
Το 1894 οι Ηνωμένες Πολιτείες συγκλονίστηκαν ξανά. Οι εργαζόμενοι της Pullman, μετά από περικοπές μισθών, κατέβηκαν σε απεργία και η American Railway Union του Eugene Debs μπήκε στον αγώνα.
Η σύγκρουση επεκτάθηκε σε τεράστιο τμήμα του αμερικανικού σιδηροδρομικού δικτύου. Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση έστειλε στρατεύματα, η απεργία κατεστάλη και ο Debs φυλακίστηκε. Η Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου χαρακτηρίζει την κινητοποίηση γεγονός με τεράστιες οικονομικές συνέπειες, ενώ ιστορικές πηγές καταγράφουν ότι παρέλυσε τις σιδηροδρομικές μεταφορές σε περίπου τη μισή χώρα.
Βρετανία 1926: Μια χώρα σταμάτησε για εννέα ημέρες
Από τις 3 έως τις 12 Μαΐου 1926 η Βρετανία έζησε μία από τις μεγαλύτερες γενικές απεργίες της ιστορίας της.
Η σύγκρουση ξεκίνησε από τους ανθρακωρύχους, οι οποίοι βρίσκονταν αντιμέτωποι με μειώσεις μισθών και επιδείνωση των όρων εργασίας. Περισσότεροι από 1,5 εκατομμύριο εργαζόμενοι συμμετείχαν στη γενική απεργία, παραλύοντας σημαντικό μέρος των μεταφορών και της βιομηχανίας.
Μπορεί η απεργία να μην πέτυχε άμεσα τους στόχους της, αλλά έμεινε ως μία από τις κορυφαίες στιγμές επίδειξης εργατικής αλληλεγγύης στην ευρωπαϊκή ιστορία.
Πολωνία 1980: Όταν οι εργάτες άνοιξαν ρωγμή στο καθεστώς
Υπάρχουν, τέλος, απεργίες που ξεπέρασαν τα όρια της εργασιακής διεκδίκησης και άλλαξαν την πολιτική ιστορία.
Τον Αύγουστο του 1980 οι εργαζόμενοι στα ναυπηγεία του Γκντανσκ ξεσηκώθηκαν. Από εκεί γεννήθηκε η «Αλληλεγγύη» του Λεχ Βαλέσα, το ανεξάρτητο συνδικαλιστικό κίνημα που εξελίχθηκε σε μαζική κοινωνική δύναμη απέναντι στο κομμουνιστικό καθεστώς. Η πορεία του συνέβαλε καθοριστικά στις πολιτικές εξελίξεις που, στο τέλος της δεκαετίας, οδήγησαν στην κατάρρευση του καθεστώτος στην Πολωνία και έγιναν μέρος της αλυσιδωτής ανατροπής του ανατολικού μπλοκ.
Από το Σικάγο και το Λονδίνο μέχρι τη Θεσσαλονίκη και το Πασαλιμάνι, η ιστορία επαναλαμβάνει ένα μάθημα: τα εργασιακά δικαιώματα δεν εμφανίστηκαν μια μέρα γραμμένα σε κάποιον νόμο. Προηγήθηκαν άνθρωποι που τα διεκδίκησαν.
Και σε ορισμένες περιπτώσεις πλήρωσαν αυτή τη διεκδίκηση ακόμη και με τη ζωή τους.
