Ο Πειραιάς υπήρξε κάποτε προορισμός. Δεν κατέβαινες μόνο για το καράβι. Πήγαινες για να αγοράσεις, να περπατήσεις στη Σωτήρος Διός, να πιεις καφέ στο Πασαλιμάνι, να μυρίσεις θάλασσα. Ήταν λιμάνι, αλλά αρνιόταν να γίνει διάδρομος αναχωρήσεων. Είχε δικό του βηματισμό και καρδιά στις γειτονιές. Σήμερα αυτή η βεβαιότητα έχει υποχωρήσει. Η εμπορική ζωή ανασαίνει δυσκολότερα και η καθημερινή φθορά θαμπώνει όσα οι επίσημες παρουσιάσεις περιγράφουν ως αναγέννηση. Ανάμεσα στην αστραφτερή μακέτα και στο ταλαιπωρημένο πεζοδρόμιο ανοίγεται απόσταση που δεν καλύπτεται με κορδέλες.
Χαρτογράφηση του Ινστιτούτου Εμπορίου και Υπηρεσιών είχε καταγράψει 997 κλειστές επαγγελματικές στέγες σε σύνολο 2.849, περίπου το 35% των καταστημάτων. Οι αριθμοί αποκαλύπτουν βαθιά αποδυνάμωση. Πανδημία, ακρίβεια, αύξηση μισθωμάτων, αγορές από το διαδίκτυο και μεγάλες αλυσίδες συνέβαλαν στη σημερινή εικόνα. Η άποψη ότι η πελατεία μετακινήθηκε προς τη Νίκαια, την Καλλιθέα και άλλες αγορές απαιτεί νεότερη επιβεβαίωση, ως βίωμα όμως επαναλαμβάνεται. Ο Πειραιάς δεν έχασε μόνο μαγαζιά, αλλά τη συνέχεια της διαδρομής. Όταν ανάμεσα σε δύο ανοικτές πόρτες μεσολαβούν τρία κατεβασμένα ρολά, ο δρόμος παύει να είναι περίπατος και γίνεται πέρασμα.
Κι όμως, κάποτε το λιμάνι έστελνε στον κόσμο εικόνες, μουσικές και μύθους. Το 1960, το «Ποτέ την Κυριακή»του Ζυλ Ντασέν, με τη Μελίνα Μερκούρη, έκανε την πόλη πρωταγωνίστρια διεθνούς επιτυχίας. «Τα Παιδιά του Πειραιά» του Μάνου Χατζιδάκι μετέτρεψαν αποβάθρες, ταβέρνες και εργατικές συνοικίες σε σύμβολο μιας Ελλάδας πληγωμένης, αλλά περήφανης. Η Μελίνα τιμήθηκε στις Κάννες και ο Χατζιδάκις απέσπασε μεγάλη διεθνή διάκριση. Για εκατομμύρια ανθρώπους, ο Πειραιάς έγινε λιμάνι της καρδιάς πριν γίνει τόπος ταξιδιού. Νωρίτερα, η πόλη είχε βρει τη βαθιά φωνή της στο ρεμπέτικο. Η θρυλική Τετράδα του Πειραιώς —Μάρκος Βαμβακάρης, Γιώργος Μπάτης, Ανέστης Δελιάς και Στράτος Παγιουμτζής— έδωσε ήχο στην αγωνία του εργάτη, στον καημό του πρόσφυγα, στη μοναξιά του ξενιτεμένου. Οι πενιές της γεννήθηκαν από τη σκόνη, τον μόχθο και την αλμύρα, μετατρέποντας τις πληγές σε τέχνη.
Το Δημοτικό Θέατρο, που άνοιξε το 1895, δήλωνε την αυτοπεποίθηση μιας πόλης που δεν αρκούνταν στον εμπορικό της ρόλο. Από εδώ αναδύθηκε και το βλέμμα του Γιάννη Τσαρούχη, που χάρισε στους ναύτες και στους λαϊκούς ανθρώπους αξιοπρέπεια και φως. Αυτή η κληρονομιά μοιάζει σήμερα μουσειακή. Η Μελίνα ακούγεται από παλιά μεγάφωνα, ο Μάρκος κατοικεί στα αρχεία, ο Τσαρούχης στις εκθέσεις. Λείπει σχέδιο που θα συνδέσει μουσική, κινηματογράφο, θέατρο και σύγχρονη δημιουργία με τις συνοικίες. Στην υποχώρηση προστίθεται το κυκλοφοριακό, που το Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο χαρακτήρισε το 2025 κορυφαίο πρόβλημα. Συμφόρηση, δύσκολη στάθμευση και σιδηροδρομικές γραμμές αποθαρρύνουν τον καταναλωτή, ενισχύοντας την εικόνα μιας πόλης που υπηρετεί το λιμάνι χωρίς να προστατεύει τον ρυθμό της. Το μετρό έδωσε ανάσα, δεν υποκαθιστά όμως συνολική πολιτική. Ο Πύργος έπαψε να είναι κουφάρι, το μετρό έφθασε στο Δημοτικό Θέατρο και ο Άγιος Διονύσιος προσέλκυσε επενδύσεις. Η αξιοποίηση της παλαιάς σιδηροδρομικής γραμμής υπόσχεται επίσης πράσινη σύνδεση γειτονιών. Παραμένουν, ωστόσο, νησίδες. Ένα φωτισμένο τοπόσημο δεν καθαρίζει τα στενά, δεν γεμίζει τα άδεια ισόγεια ούτε αποκαθιστά την ασφάλεια.
Το 2025 το λιμάνι υποδέχθηκε 863 κρουαζιερόπλοια και περίπου 1,85 εκατομμύρια επιβάτες. Παρ’ όλα αυτά, δυσκολεύεται να μετατρέψει αυτό το ανθρώπινο ρεύμα σε επισκέπτες της πόλης. Πολλοί κατευθύνονται αμέσως προς την Αθήνα. Ανάμεσα στις προβλήτες και στο εμπορικό κέντρο απουσιάζει μια καθαρή, φιλόξενη διαδρομή που να λέει στον ξένο: «Σταμάτησε. Εδώ υπάρχει πόλη». Και τι πόλη θα μπορούσε να του συστήσει: Την αρχαία Ζέα, την Ηετιώνεια Πύλη, τα μουσεία, την Καστέλλα, το Μικρολίμανο, το Δημοτικό Θέατρο, τις μνήμες της προσφυγιάς και του ρεμπέτικου. Ο πολιτισμός δεν είναι πολυτέλεια. Είναι οικονομία, παιδεία, ασφάλεια, ταυτότητα και λόγος παραμονής.
Η πρώτη εντύπωση σχηματίζεται από τα απλά. Πεζοδρόμια, φωτισμό, κάδους και ασφαλή μετακίνηση. Καταγγελίες για τα απορρίμματα εμφανίζονται συχνά όπως δείχνουν οι στατιστικές του 2025, ενώ ο Δήμος ανακοινώνει παρεμβάσεις. Η απόσταση προσπάθειας και αποτελέσματος παραμένει κρίσιμη. Το σκουπίδι δίπλα στον κάδο δεν γνωρίζει από ανακοινώσεις. Γίνεται εικόνα, οσμή και κρίση για ολόκληρη την πόλη. Τα αστυνομικά δεδομένα δεν τεκμηριώνουν ότι ολόκληρος ο Πειραιάς είναι επικίνδυνος. Η βραδινή ανασφάλεια, ωστόσο, αποτελεί κοινωνικό γεγονός. Σκοτεινά σημεία και κλειστά καταστήματα αποτρέπουν τον πεζό. Μια πόλη δεν αρκεί να είναι ασφαλής, πρέπει και να το αισθάνονται οι άνθρωποί της.
Η αντιστροφή της παρακμής δεν θα έρθει με ακόμη μία εορταστική βραδιά ή εντυπωσιακή μακέτα. Απαιτεί συνεργασία Δήμου, Περιφέρειας, Οργανισμού Λιμένος, επιμελητηρίων, συγκοινωνιακών και πολιτιστικών φορέων, με προθεσμίες και δημόσιο απολογισμό. Χρειάζεται νέο πολιτιστικό όραμα, όχι νοσταλγική αναπαράσταση. Η παλιά λάμψη θα αναγεννηθεί όταν νέοι δημιουργοί βρουν χώρους, οι μαθητές γνωρίσουν την ιστορία τους, το θέατρο βγει στις πλατείες και η μουσική συναντήσει ξανά τη θάλασσα. Η μνήμη αξίζει όταν γίνεται σπόρος, όχι σκονισμένο κειμήλιο.
Ο Πειραιάς διαθέτει Ιστορία, πολιτισμό, εργατικές μνήμες και ισχυρή ταυτότητα. Δεν του λείπει η πρώτη ύλη, αλλά η συνεκτική φροντίδα. Το στοίχημα δεν είναι να λάμπει ο ανακαινισμένος Πύργος, αλλά να φωτίζεται η ζωή στους δρόμους από κάτω. Το πρώτο λιμάνι της χώρας δεν δικαιούται να είναι αίθουσα αναμονής. Οφείλει να ξαναγίνει τόπος όπου αξίζει να φθάσεις, να δημιουργήσεις και να μείνεις. Λιμάνι των πλοίων, των ανθρώπων και των ονείρων τους.
