Στις 24 Οκτωβρίου 1909 το ιστορικό ημερολόγιο θυμίζει την απόφαση της Ελλάδας να αποκτήσει ένα πολεμικό πλοίο που έμελλε να γίνει σύμβολο της νεότερης ιστορίας της. Το «Γεώργιος Αβέρωφ», γνωστό ως θωρηκτό, ήταν τεχνικά θωρακισμένο καταδρομικό. Η παρουσία του άλλαξε τις ισορροπίες στο Αιγαίο και συνέδεσε το όνομά του με τις μεγαλύτερες ναυτικές επιτυχίες των Βαλκανικών Πολέμων.
Η αγορά στην Ιταλία και τα οκτώ εκατομμύρια της δωρεάς
Η κυβέρνηση Κυριακούλη Μαυρομιχάλη κινήθηκε για την αγορά ενός ημιτελούς πολεμικού πλοίου από τα ναυπηγεία Ορλάντο του Λιβόρνο. Το ακριβές τίμημα, σύμφωνα με την ιστορική παρουσίαση του Πολεμικού Ναυτικού, ήταν 23.650.000 χρυσές δραχμές. Από αυτές, 8 εκατομμύρια προήλθαν από το κληροδότημα του Γεωργίου Αβέρωφ, ο οποίος είχε προβλέψει στη διαθήκη του χρηματοδότηση πολεμικού πλοίου που θα έφερε το όνομά του. Το υπόλοιπο ποσό εξασφαλίστηκε από ελληνικούς δημόσιους πόρους.
Το πλοίο καθελκύστηκε τον Μάρτιο του 1910 και έφθασε στον Πειραιά τον Σεπτέμβριο του 1911. Είχε μήκος περίπου 141 μέτρα, εκτόπισμα άνω των 10.000 τόνων και μπορούσε να αναπτύξει ταχύτητα περίπου 23 κόμβων. Ο συνδυασμός ισχυρού πυροβολικού, θωράκισης και ταχύτητας αποδείχθηκε καθοριστικός.
Ο Κουντουριώτης, η Έλλη και η Λήμνος
Στους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912–1913, με επικεφαλής τον υποναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη, το «Αβέρωφ» αποτέλεσε τη ναυαρχίδα του ελληνικού στόλου. Στις ναυμαχίες της Έλλης και της Λήμνου, η ταχύτητα και η δύναμη πυρός του συνέβαλαν αποφασιστικά στην επικράτηση του ελληνικού Ναυτικού απέναντι στον οθωμανικό στόλο. Η θαλάσσια υπεροχή διευκόλυνε την απελευθέρωση νησιών του βορειοανατολικού Αιγαίου και τον έλεγχο των θαλάσσιων συγκοινωνιών.
Το πλοίο που δεν έμεινε στην κατεχόμενη Ελλάδα
Τον Απρίλιο του 1941, καθώς προέλαυναν οι γερμανικές δυνάμεις, αξιωματικοί και πλήρωμα πήραν την πρωτοβουλία να αποπλεύσουν. Το «Αβέρωφ» έφθασε αρχικά στη Σούδα και στη συνέχεια στην Αλεξάνδρεια. Αργότερα υπηρέτησε σε συνοδείες νηοπομπών και περιπολίες στον Ινδικό Ωκεανό και στον Περσικό Κόλπο. Το 1944 επέστρεψε στην ελεύθερη Ελλάδα, μεταφέροντας την ελληνική κυβέρνηση.
Ποιος ήταν ο Γεώργιος Αβέρωφ
Ο Γεώργιος Αβέρωφ γεννήθηκε στο Μέτσοβο το 1815 και πέθανε στην Αλεξάνδρεια το 1899. Μετανάστευσε στην Αίγυπτο, όπου ανέπτυξε σημαντική εμπορική και επιχειρηματική δραστηριότητα, συγκεντρώνοντας μεγάλη περιουσία. Δεν περιορίστηκε όμως στην οικονομική επιτυχία: διέθεσε σημαντικά ποσά για την εκπαίδευση, τις κοινότητες του ελληνισμού και μεγάλα έργα στην Ελλάδα.
Η πιο ορατή από τις δωρεές του είναι η αναμαρμάρωση του Παναθηναϊκού Σταδίου ενόψει των πρώτων σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων του 1896. Το όνομά του συνδέεται επίσης με εκπαιδευτικά και κοινωφελή ιδρύματα. Η συμβολή του στο Πολεμικό Ναυτικό πραγματοποιήθηκε μετά τον θάνατό του, μέσα από τις προβλέψεις της διαθήκης του.
Ένα ζωντανό μνημείο στο Φάληρο
Μετά από δεκαετίες υπηρεσίας και περιόδους ακινησίας, το ιστορικό πλοίο διατηρήθηκε και λειτουργεί ως πλωτό ναυτικό μουσείο στο Παλαιό Φάληρο. Οι επισκέπτες μπορούν να γνωρίσουν από κοντά τους χώρους διαβίωσης, τη γέφυρα και τον εξοπλισμό ενός πολεμικού πλοίου που υπήρξε μάρτυρας κρίσιμων γεγονότων του 20ού αιώνα. Το «Αβέρωφ» θυμίζει ότι η ιστορία γράφεται τόσο από τις αποφάσεις των κυβερνήσεων και τα πληρώματα όσο και από τις δωρεές ανθρώπων που επέλεξαν να αφήσουν δημόσιο αποτύπωμα.
Πηγές
Πολεμικό Ναυτικό – Η αγορά του πλοίου: https://averof.hellenicnavy.gr/th-k-averof/istoria/i-agora-tou-ploiou/
Πολεμικό Ναυτικό – Ενημερωτικό φυλλάδιο: https://averof.hellenicnavy.gr/enimerotiko-fylladio/
Γενικά Αρχεία του Κράτους – Αρχείο Γεωργίου Αβέρωφ: https://greekarchivesinventory.gak.gr/index.php/e4sa-nb5b-s2a6
