Η εικόνα είναι σχεδόν συμβολική. Στην Πάρνηθα, το κόκκινο ελάφι, κάποτε σήμα κατατεθέν του βουνού, λιγοστεύει επικίνδυνα. Στη Ρόδο, το πλατώνι, το ελάφι-έμβλημα του νησιού, βρίσκεται στο κέντρο μιας άλλης κρίσης: συγκρούσεις με αυτοκίνητα, ζημιές σε καλλιέργειες, ένταση με τους αγρότες, αλλά και ανάγκη αυστηρής προστασίας ενός μοναδικού πληθυσμού. Στη Ροδόπη, στην Ήπειρο και αλλού, μικροί ή αβέβαιοι πληθυσμοί επιβιώνουν σχεδόν αθόρυβα, χωρίς τη συστηματική παρακολούθηση που θα έπρεπε να θεωρείται αυτονόητη.
Το ερώτημα δεν είναι αν αγαπάμε τα ελάφια. Αυτό το απαντάμε εύκολα, όταν τα βλέπουμε σε φωτογραφίες, σε βίντεο ή σε τουριστικά σύμβολα. Το δύσκολο ερώτημα είναι αν η χώρα έχει σχέδιο για να τα κρατήσει ζωντανά εκεί όπου κινδυνεύουν και διαχειρίσιμα εκεί όπου η συνύπαρξη με τον άνθρωπο έχει γίνει προβληματική.
Η απάντηση, μέχρι σήμερα, είναι σκληρή: αποσπασματικά μέτρα, αντικρουόμενες αρμοδιότητες, καθυστερημένες μελέτες και μια διαρκής μετάθεση ευθυνών.
Πάρνηθα: Το ελάφι που έγινε δείκτης κατάρρευσης
Η Πάρνηθα δεν είναι ένα οποιοδήποτε βουνό. Είναι ο βασικός ορεινός πνεύμονας της Αττικής, Εθνικός Δρυμός, περιοχή τεράστιας οικολογικής αξίας και ένας από τους ελάχιστους τόπους όπου το κόκκινο ελάφι διατήρησε ισχυρή παρουσία στην Ελλάδα.
Αυτό που συμβαίνει σήμερα είναι ανησυχητικό. Οι εκτιμήσεις για τον συνολικό πληθυσμό στην ευρύτερη Πάρνηθα διαφέρουν, όμως οι αναφορές από τον πυρήνα του δρυμού, ειδικά από περιοχές που άλλοτε είχαν συχνή παρουσία ελαφιών, δείχνουν δραματική μείωση. Σε σημεία όπου παλαιότερα έβλεπε κανείς αγέλες, σήμερα υπάρχουν κενά.
Η βασική πίεση που συζητείται πλέον ανοιχτά είναι η επανεμφάνιση και αύξηση του λύκου. Ο λύκος είναι προστατευόμενο άγριο ζώο και φυσικός θηρευτής. Δεν είναι «εχθρός» της φύσης. Είναι μέρος της. Το πρόβλημα αρχίζει όταν σε ένα ήδη τραυματισμένο οικοσύστημα, με πυρκαγιές, περιορισμένους βιότοπους, ανθρώπινη όχληση και μικρό πλέον αριθμό ελαφιών, η θήρευση γίνεται δυσανάλογη για την αντοχή του πληθυσμού.
Στην Πάρνηθα το δίλημμα είναι λεπτό. Δεν μπορεί το κράτος να εμφανιστεί με λογική «πολέμου» απέναντι στον λύκο. Δεν μπορεί όμως και να παρακολουθεί παθητικά την κατάρρευση του κόκκινου ελαφιού. Αν ο πληθυσμός πέσει κάτω από κρίσιμα όρια, τότε το πρόβλημα δεν θα είναι μόνο οι θηρευτές. Θα είναι και η γενετική αποδυνάμωση, η αιμομιξία, η δυσκολία αναπαραγωγής και τελικά η πιθανότητα να χαθεί ένα εμβληματικό είδος από το βουνό με το οποίο ταυτίστηκε.
Τι χρειάζεται στην Πάρνηθα; Άμεσα, όχι σε πέντε χρόνια.
Πρώτον, επίσημη, επαναλαμβανόμενη και δημόσια καταγραφή του πληθυσμού των ελαφιών και των λύκων, με κάμερες, γενετικές αναλύσεις, τηλεμετρία και ενιαίο πρωτόκολλο. Όχι αριθμοί από φήμες, όχι αποσπασματικές εκτιμήσεις, όχι επικοινωνιακή διαχείριση.
Δεύτερον, προστατευμένοι πυρήνες αναπαραγωγής για τα ελάφια. Τα καταφύγια που σχεδιάζονται πρέπει να λειτουργήσουν όχι ως ζωολογικοί χώροι, αλλά ως επιστημονικά ελεγχόμενες ζώνες διάσωσης, περίθαλψης, ενίσχυσης και σταδιακής επανένταξης.
Τρίτον, αυστηρή φύλαξη κατά της λαθροθηρίας. Όσο κι αν η συζήτηση επικεντρώνεται στους λύκους, η λαθροθηρία παραμένει διαχρονική πληγή για τα μεγάλα θηλαστικά στην Ελλάδα.
Τέταρτον, προστασία του ίδιου του βουνού. Χωρίς αντιπυρική διαχείριση, αποκατάσταση καμένων εκτάσεων, νερό, ήρεμες ζώνες αναπαραγωγής και περιορισμό της ανεξέλεγκτης όχλησης, δεν θα σωθεί κανένα ελάφι.
Πέμπτον, επιστημονική διαχείριση της σχέσης λύκου – ελαφιού. Όχι κραυγές, όχι ιδεολογίες, όχι εύκολες λύσεις. Ούτε «σκοτώστε τους λύκους», ούτε «μην αγγίζετε τίποτα». Χρειάζεται παρακολούθηση αγελών, μελέτη τροφής, χαρτογράφηση κινήσεων, αποτροπή εξοικείωσης με ανθρώπινες πηγές τροφής και, αν χρειαστεί, ειδικά μέτρα μόνο με επιστημονική και νομική τεκμηρίωση.
Ρόδος: Όταν το σύμβολο του νησιού γίνεται κοινωνικό πρόβλημα
Στη Ρόδο το θέμα είναι διαφορετικό. Εκεί το πλατώνι δεν απειλείται επειδή δεν φαίνεται. Αντιθέτως, φαίνεται παντού: σε δρόμους, σε χωράφια, κοντά σε οικισμούς, σε περιοχές όπου η επαφή με τον άνθρωπο έχει γίνει καθημερινή.
Το πλατώνι της Ρόδου, το Dama dama, είναι κάτι πολύ περισσότερο από ένα όμορφο ζώο. Είναι κομμάτι της ταυτότητας του νησιού. Είναι σύμβολο, ιστορία, τουριστική εικόνα, φυσικός πλούτος. Ταυτόχρονα, όμως, είναι ένας πληθυσμός που χρειάζεται πραγματική διαχείριση.
Οι αγρότες καταγγέλλουν ζημιές σε καλλιέργειες. Οδηγοί φοβούνται συγκρούσεις, ιδιαίτερα σε περιοχές όπου τα ζώα περνούν δρόμους. Τα ίδια τα ελάφια σκοτώνονται σε τροχαία. Μετά τις μεγάλες πυρκαγιές, οι πιέσεις στους βιότοπους έγιναν ακόμη μεγαλύτερες. Η έλλειψη φυσικών θηρευτών στο νησί κάνει το πρόβλημα πιο σύνθετο. Δεν υπάρχει ο φυσικός μηχανισμός που σε ένα ηπειρωτικό οικοσύστημα μπορεί να κρατήσει ισορροπίες.
Εδώ χρειάζεται προσοχή στη λέξη «υπερπληθυσμός». Μπορεί σε κάποιες ζώνες να υπάρχουν πολλά ζώα σε λάθος σημεία, κοντά σε] δρόμους και καλλιέργειες. Αυτό δεν σημαίνει ότι το είδος δεν παραμένει πολύτιμο, γενετικά ιδιαίτερο και άξιο αυστηρής προστασίας. Το πρόβλημα δεν είναι να «ξεφορτωθεί» η Ρόδος τα ελάφια της. Το πρόβλημα είναι να μάθει να ζει μαζί τους με κανόνες.
Τα μέτρα στη Ρόδο πρέπει να είναι πρακτικά.
Πρώτον, οριστική επιστημονική καταγραφή του πληθυσμού και της χωρικής κατανομής του. Πόσα είναι; Πού βρίσκονται; Ποιες περιοχές έχουν υπερσυγκέντρωση; Ποιες καλλιέργειες πλήττονται πραγματικά; Ποιοι δρόμοι είναι πιο επικίνδυνοι;
Δεύτερον, ειδικό σχέδιο οδικής ασφάλειας. Σήμανση δεν σημαίνει μία πινακίδα και τέλος. Χρειάζονται μειώσεις ταχύτητας σε συγκεκριμένα σημεία, φωτιζόμενες προειδοποιήσεις, περιφράξεις όπου είναι αναγκαίο, ασφαλείς διελεύσεις άγριας ζωής και συστηματική καταγραφή των τροχαίων με ζώα.
Τρίτον, προστασία των καλλιεργειών χωρίς βία απέναντι στα ζώα. Ηλεκτροφόρες περιφράξεις χαμηλής έντασης όπου επιτρέπεται, φυσικοί φράχτες, αποτρεπτικά μέσα, ενίσχυση των αγροτών για μέτρα πρόληψης και σαφές σύστημα αποζημιώσεων για αποδεδειγμένες ζημιές.
Τέταρτον, αποκατάσταση βιοτόπων και πρόσβαση σε νερό σε ασφαλείς περιοχές, ώστε τα ελάφια να μη σπρώχνονται αναγκαστικά σε χωράφια και δρόμους.
Πέμπτον, σοβαρή διαχείριση των χώρων φιλοξενίας, όπως το Ελαφοκομείο, όπου οι συνθήκες πρέπει να είναι αξιοπρεπείς, επιστημονικά ελεγχόμενες και όχι αποτέλεσμα τοπικού αυτοσχεδιασμού.
Έκτον, αυστηρή αντιμετώπιση της παράνομης θανάτωσης ζώων. Όταν ένα προστατευόμενο είδος γίνεται «ενοχλητικό», ο κίνδυνος αυτοδικίας μεγαλώνει. Εκεί το κράτος πρέπει να είναι παρόν πριν ξεσπάσει η κοινωνική σύγκρουση.
Ροδόπη: Ο φυσικός πληθυσμός που δεν πρέπει να χαθεί στη σιωπή
Στη Ροδόπη βρίσκεται ο πιο κρίσιμος φυσικός πληθυσμός κόκκινου ελαφιού της χώρας. Μικρός, οριακός, δύσκολος στην παρακολούθηση, αλλά εξαιρετικά σημαντικός.
Το πρόβλημα εδώ δεν είναι η υπερβολική δημοσιότητα. Είναι το αντίθετο: η σιωπή. Μικροί πληθυσμοί, όταν δεν παρακολουθούνται, μπορούν να εξαφανιστούν χωρίς να γίνει αντιληπτό εγκαίρως. Η Ροδόπη έχει επίσης διασυνοριακή διάσταση, καθώς η άγρια ζωή δεν γνωρίζει σύνορα Ελλάδας – Βουλγαρίας. Αν από τη μία πλευρά υπάρχει προστασία και από την άλλη διαφορετικό καθεστώς διαχείρισης ή θήρας, τότε η προστασία μένει μισή.
Στη Ροδόπη χρειάζονται διασυνοριακή συνεργασία, φύλαξη, κάμερες, γενετική παρακολούθηση, προστασία βιοτόπων και απόλυτη προτεραιότητα κατά της λαθροθηρίας.
Ήπειρος και άλλα μικρά σημεία: Πρώτα να μάθουμε αν υπάρχουν
Για την Ήπειρο υπάρχουν αναφορές σε μικρούς ή εισαγμένους πληθυσμούς κόκκινου ελαφιού, κυρίως στην ευρύτερη περιοχή των Τζουμέρκων. Εδώ το πρώτο μέτρο δεν είναι η διαχείριση. Είναι η επιβεβαίωση.
Υπάρχει βιώσιμος πληθυσμός; Πόσα ζώα είναι; Αναπαράγονται; Έχουν γενετική επάρκεια; Είναι απομονωμένα; Κινδυνεύουν από λαθροθηρία, δρόμους, σκυλιά, ανθρώπινη όχληση;
Αν δεν απαντηθούν αυτά, μιλάμε στα τυφλά.
Η περίπτωση της Σιθωνίας στη Χαλκιδική είναι το πικρό παράδειγμα. Εκεί όπου κάποτε υπήρχε παρουσία κόκκινου ελαφιού, σήμερα ο πληθυσμός θεωρείται χαμένος. Αυτό είναι το μάθημα: η εξαφάνιση δεν κάνει θόρυβο. Συμβαίνει σιγά σιγά, μέχρι να είναι αργά.
Ποιος έχει τελικά την ευθύνη;
Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας του προβλήματος. Η ευθύνη δεν είναι ενός μόνο φορέα, αλλά πρέπει να έχει έναν καθαρό επικεφαλής.
Την κεντρική πολιτική ευθύνη την έχει το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας. Αυτό χαράσσει πολιτική για τη βιοποικιλότητα, τα δάση, την άγρια πανίδα και τις προστατευόμενες περιοχές. Δεν μπορεί να λέει απλώς ότι «παρακολουθεί» το θέμα. Οφείλει να εγκρίνει σχέδια, να χρηματοδοτεί δράσεις, να συντονίζει υπηρεσίες και να δίνει δεσμευτικές κατευθύνσεις.
Ο ΟΦΥΠΕΚΑ έχει κρίσιμο ρόλο στις προστατευόμενες περιοχές: επιστημονική παρακολούθηση, σχέδια διαχείρισης, δεδομένα, συνεργασίες, εφαρμογή πολιτικής στις περιοχές Natura και στους εθνικούς δρυμούς. Στην Πάρνηθα ο ρόλος του είναι κεντρικός.
Οι Δασικές Υπηρεσίες και τα Δασαρχεία έχουν την επιχειρησιακή ευθύνη στο πεδίο: φύλαξη, έλεγχοι, δασική προστασία, αντιμετώπιση λαθροθηρίας σε συνεργασία με τις αρμόδιες αρχές, εφαρμογή μέτρων σε δασικές εκτάσεις. Χωρίς δασική παρουσία στο βουνό, καμία μελέτη δεν σώζει κανένα ζώο.
Οι Περιφέρειες έχουν ευθύνη σε ζητήματα που αγγίζουν την πολιτική προστασία, το οδικό δίκτυο αρμοδιότητάς τους, τις αγροτικές υπηρεσίες, τη χρηματοδότηση τοπικών έργων, τη διαμεσολάβηση με παραγωγούς και την εφαρμογή πρακτικών μέτρων σε τοπικό επίπεδο.
Οι Δήμοι έχουν ευθύνη στην καθημερινότητα: ενημέρωση κατοίκων, διαχείριση απορριμμάτων που προσελκύουν άγρια ζώα, τοπική σήμανση όπου έχουν αρμοδιότητα, συνεργασία με δασικές υπηρεσίες, περίθαλψη τραυματισμένων ζώων μέσω αδειοδοτημένων φορέων και όχι με αυτοσχεδιασμούς.
Το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και ο ΕΛΓΑ πρέπει να μπουν στη συζήτηση όπου υπάρχουν αποδεδειγμένες ζημιές σε καλλιέργειες, ειδικά στη Ρόδο. Αν ο αγρότης μένει μόνος του απέναντι σε ένα προστατευόμενο ζώο, τότε η κοινωνική ανοχή εξαντλείται. Η προστασία της φύσης χρειάζεται και δίκαιο μηχανισμό αποζημίωσης.
Η Πυροσβεστική και η Πολιτική Προστασία έχουν ρόλο στην πρόληψη και αντιμετώπιση των πυρκαγιών, που είναι ίσως η μεγαλύτερη απειλή για όλα τα οικοσυστήματα. Χωρίς δάσος, δεν υπάρχουν ούτε ελάφια ούτε λύκοι ούτε ισορροπία.
Το κράτος πρέπει να κάνει ένα πράγμα που δεν κάνει: να συντονίσει
Το πρόβλημα με τα ελάφια στην Ελλάδα είναι ότι κάθε περιοχή έχει διαφορετική κρίση.
Άρα η λύση δεν μπορεί να είναι μία για όλους. Χρειάζεται εθνικό σχέδιο για τα ελαφοειδή της Ελλάδας, με ειδικά τοπικά παραρτήματα: Πάρνηθα, Ρόδος, Ροδόπη, Ήπειρος, ζαρκάδι, οδικά περάσματα, αποζημιώσεις, αντιπυρική προστασία, φύλαξη.
Χρειάζεται επίσης ένας δημόσιος χάρτης με πληθυσμούς, κινδύνους και μέτρα. Να ξέρουν όλοι πού βρισκόμαστε. Όχι μόνο οι ειδικοί. Και οι πολίτες.
Αυτό που λείπει δεν είναι η αρμοδιότητα.
Είναι η απόφαση.
