Η θρόμβωση είναι μία από τις σοβαρότερες απειλές για την ανθρώπινη υγεία. Μπορεί να εμφανιστεί χωρίς ιδιαίτερη προειδοποίηση, να προκαλέσει πνευμονική εμβολή, εγκεφαλικό επεισόδιο ή έμφραγμα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να οδηγήσει στον θάνατο μέσα σε λίγα λεπτά.
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Θρόμβωσης, που τιμάται κάθε χρόνο στις 13 Οκτωβρίου, το ενδιαφέρον στρέφεται σε μια πάθηση που συχνά δεν γίνεται αντιληπτή εγκαίρως, παρότι υπάρχουν αποτελεσματικές μέθοδοι πρόληψης, διάγνωσης και θεραπείας.
Η Διεθνής Εταιρεία Θρόμβωσης και Αιμόστασης (ISTH) έχει επισημάνει ότι περίπου ένας στους τέσσερις θανάτους παγκοσμίως συνδέεται με παθήσεις που σχετίζονται με τη θρόμβωση. Πρόκειται για ευρεία εκτίμηση που περιλαμβάνει διαφορετικές θρομβωτικές παθήσεις και δεν σημαίνει ότι ένας στους τέσσερις ανθρώπους πεθαίνει από θρόμβωση των φλεβών.
Τι είναι η θρόμβωση και πώς δημιουργείται
Η πήξη του αίματος είναι ένας φυσιολογικός και απαραίτητος μηχανισμός του οργανισμού. Όταν τραυματιζόμαστε, το αίμα πήζει ώστε να σταματήσει η αιμορραγία. Το πρόβλημα αρχίζει όταν σχηματίζεται ένας θρόμβος μέσα σε ένα αιμοφόρο αγγείο χωρίς να υπάρχει ανάγκη να σταματήσει κάποια αιμορραγία.
Ο θρόμβος μπορεί να περιορίσει ή να διακόψει την κυκλοφορία του αίματος. Αν σχηματιστεί στις βαθιές φλέβες των ποδιών, μιλάμε για εν τω βάθει φλεβική θρόμβωση. Αν αποσπαστεί και μεταφερθεί στους πνεύμονες, μπορεί να προκαλέσει πνευμονική εμβολή.
Στις αρτηρίες, η δημιουργία θρόμβου μπορεί να εμποδίσει την αιμάτωση της καρδιάς ή του εγκεφάλου, προκαλώντας έμφραγμα ή ισχαιμικό εγκεφαλικό επεισόδιο.
Από τι προκαλείται – Οι άνθρωποι που κινδυνεύουν περισσότερο
Η θρόμβωση δεν έχει μία μοναδική αιτία. Συνήθως προκύπτει από συνδυασμό παραγόντων που ευνοούν τη στάση του αίματος, την αυξημένη πηκτικότητά του ή τη βλάβη του εσωτερικού τοιχώματος των αγγείων.
Ο κίνδυνος αυξάνεται ιδιαίτερα σε ανθρώπους που παραμένουν ακίνητοι για μεγάλο χρονικό διάστημα, σε ασθενείς μετά από χειρουργικές επεμβάσεις, σε όσους νοσηλεύονται και σε άτομα με καρκίνο.
Σημαντικοί παράγοντες είναι επίσης η παχυσαρκία, η εγκυμοσύνη και η λοχεία, η χρήση ορισμένων ορμονικών αντισυλληπτικών ή ορμονικών θεραπειών, προηγούμενα επεισόδια θρόμβωσης και ορισμένες κληρονομικές διαταραχές της πήξης, γνωστές ως θρομβοφιλίες.
Η ηλικία αυξάνει τον κίνδυνο, ιδιαίτερα μετά τα 60 χρόνια, αλλά η θρόμβωση μπορεί να εμφανιστεί και σε νεότερους ανθρώπους. Τα πολύωρα αεροπορικά ταξίδια ή οι μεγάλες διαδρομές με αυτοκίνητο μπορούν επίσης να αυξήσουν τον κίνδυνο φλεβικής θρόμβωσης, κυρίως όταν συνυπάρχουν άλλοι παράγοντες.
Ποια συμπτώματα πρέπει να μας ανησυχήσουν
Η εν τω βάθει φλεβική θρόμβωση εμφανίζεται συχνότερα στο ένα πόδι. Μπορεί να προκαλέσει πρήξιμο, πόνο στη γάμπα ή στον μηρό, αίσθημα θερμότητας και αλλαγή στο χρώμα του δέρματος. Ωστόσο, δεν παρουσιάζουν όλοι οι ασθενείς εμφανή συμπτώματα.
Η πνευμονική εμβολή είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη. Μπορεί να προκαλέσει ξαφνική δύσπνοια, πόνο στο στήθος που επιδεινώνεται με την αναπνοή, ταχυκαρδία, αιμόπτυση ή λιποθυμία.
Η ξαφνική δύσπνοια, ο έντονος πόνος στο στήθος ή η κατάρρευση απαιτούν άμεση κλήση στο 112 ή στο 166. Δεν περιμένουμε να περάσουν τα συμπτώματα και δεν οδηγούμε μόνοι μας στο νοσοκομείο.
Πώς μπορούμε να προλάβουμε τη θρόμβωση
Η συστηματική σωματική δραστηριότητα είναι ένας σημαντικός παράγοντας πρόληψης. Το καθημερινό περπάτημα, η αποφυγή της παρατεταμένης ακινησίας και η διατήρηση φυσιολογικού σωματικού βάρους συμβάλλουν στη μείωση του κινδύνου.
Σε πολύωρα ταξίδια είναι χρήσιμο να σηκωνόμαστε τακτικά, να περπατάμε όταν είναι δυνατόν και να κινούμε τους αστραγάλους και τα πόδια μας. Η επαρκής πρόσληψη υγρών βοηθά στην αποφυγή της αφυδάτωσης, χωρίς όμως να αποτελεί από μόνη της αποδεδειγμένη προστασία από τη θρόμβωση.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η πρόληψη μέσα στα νοσοκομεία. Μετά από ορισμένες χειρουργικές επεμβάσεις ή σε ασθενείς με υψηλό κίνδυνο, οι γιατροί χορηγούν προληπτικά αντιπηκτική αγωγή ή χρησιμοποιούν ειδικά μηχανικά μέσα συμπίεσης των ποδιών.
Οι ελαστικές κάλτσες διαβαθμισμένης συμπίεσης μπορούν να βοηθήσουν συγκεκριμένες ομάδες ασθενών, αλλά δεν είναι απαραίτητες για όλους. Η διακοπή του καπνίσματος και ο έλεγχος της αρτηριακής πίεσης, του σακχάρου και της χοληστερόλης είναι ιδιαίτερα σημαντικά για την πρόληψη της αρτηριακής θρόμβωσης.
Ποια φάρμακα χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση
Η σημαντικότερη κατηγορία φαρμάκων για τη θεραπεία της φλεβικής θρόμβωσης είναι τα αντιπηκτικά. Πρόκειται για φάρμακα που μειώνουν την ικανότητα του αίματος να σχηματίζει νέους θρόμβους και εμποδίζουν την αύξηση των ήδη υπαρχόντων, δίνοντας στον οργανισμό χρόνο να τους απορροφήσει.
Σήμερα χρησιμοποιούνται ευρέως νεότερα από του στόματος αντιπηκτικά, όπως η απιξαμπάνη, η ριβαροξαμπάνη, η δαβιγατράνη και η εδοξαμπάνη. Άλλες θεραπευτικές επιλογές είναι η βαρφαρίνη, η οποία απαιτεί τακτικό έλεγχο της πήξης του αίματος με την εξέταση INR, καθώς και οι ηπαρίνες, που χορηγούνται με ένεση.
Σε ιδιαίτερα σοβαρές περιπτώσεις, κυρίως όταν μια πνευμονική εμβολή απειλεί άμεσα τη ζωή, μπορεί να χρησιμοποιηθούν θρομβολυτικά φάρμακα που διαλύουν τον θρόμβο ή να πραγματοποιηθεί επεμβατική αφαίρεσή του. Η επιλογή θεραπείας εξαρτάται από το είδος της θρόμβωσης, τη νεφρική λειτουργία, την ηλικία, άλλες παθήσεις και τον κίνδυνο αιμορραγίας.
Μπορούμε να παίρνουμε προληπτικά ασπιρίνη;
Ένα συνηθισμένο λάθος είναι η αντίληψη ότι η καθημερινή λήψη ασπιρίνης προστατεύει όλους τους ανθρώπους από τη θρόμβωση. Η ασπιρίνη είναι αντιαιμοπεταλιακό φάρμακο και χρησιμοποιείται σε συγκεκριμένες καρδιαγγειακές παθήσεις. Δεν αποτελεί γενική λύση για την πρόληψη της εν τω βάθει φλεβικής θρόμβωσης και της πνευμονικής εμβολής.
Η λήψη της χωρίς ιατρική ένδειξη μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο αιμορραγίας, ιδιαίτερα από το πεπτικό σύστημα. Το ίδιο ισχύει για τα αντιπηκτικά: δεν πρέπει να ξεκινούν, να διακόπτονται ή να αλλάζει η δόση τους χωρίς ιατρική καθοδήγηση.
Πόσο διαρκεί η θεραπεία και μπορεί να επανεμφανιστεί;
Για πολλές περιπτώσεις εν τω βάθει φλεβικής θρόμβωσης ή πνευμονικής εμβολής, η θεραπεία διαρκεί τουλάχιστον τρεις μήνες. Σε άλλους ασθενείς χρειάζεται μεγαλύτερη διάρκεια ή ακόμη και μακροχρόνια αντιπηκτική αγωγή, ιδιαίτερα όταν ο κίνδυνος υποτροπής παραμένει υψηλός.
Σύμφωνα με τα αμερικανικά Κέντρα Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (CDC), περίπου το 30% των ανθρώπων που έχουν υποστεί φλεβική θρόμβωση ή πνευμονική εμβολή κινδυνεύει να εμφανίσει νέο επεισόδιο.
Τι σημαίνουν οι θάνατοι από θρόμβωση – Πώς μπορεί να χαθεί μια ζωή
Ο θάνατος από θρόμβωση δεν έχει πάντοτε τον ίδιο μηχανισμό. Στην πνευμονική εμβολή, ένας μεγάλος θρόμβος μπορεί να αποφράξει σημαντικό τμήμα της πνευμονικής κυκλοφορίας. Η καρδιά δυσκολεύεται να στείλει αίμα στους πνεύμονες, η αρτηριακή πίεση μπορεί να καταρρεύσει και να προκληθεί καρδιακή ανακοπή.
Στο ισχαιμικό εγκεφαλικό επεισόδιο, η απόφραξη μιας αρτηρίας στερεί οξυγόνο από εγκεφαλικό ιστό, προκαλώντας σοβαρή νευρολογική βλάβη. Στο έμφραγμα, ένας θρόμβος σε στεφανιαία αρτηρία μπορεί να διακόψει την παροχή αίματος σε τμήμα του καρδιακού μυός και να προκαλέσει επικίνδυνες αρρυθμίες ή καρδιακή ανεπάρκεια.
Πρέπει, ωστόσο, να διακρίνουμε τις φλεβικές από τις αρτηριακές θρομβώσεις, καθώς δεν έχουν την ίδια αντιμετώπιση.
Οι αριθμοί των θανάτων και τι πραγματικά αποκαλύπτουν
Στα ενημερωτικά στοιχεία που αναπαράγονται για την Παγκόσμια Ημέρα Θρόμβωσης αναφέρονται περίπου 600.000 θάνατοι ετησίως στην Ευρώπη και 50.000 στην Ελλάδα που σχετίζονται με τη φλεβική θρομβοεμβολική νόσο.
Οι αριθμοί αυτοί χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή. Πρόκειται για παλαιότερες εκτιμήσεις, των οποίων η μεθοδολογία και η περίοδος αναφοράς δεν αποσαφηνίζονται στο συγκεκριμένο δημοσίευμα. Δεν πρέπει επομένως να παρουσιάζονται ως επιβεβαιωμένοι ετήσιοι θάνατοι από φλεβική θρόμβωση στην Ελλάδα το 2026.
Είναι επίσης σημαντικό να διαχωρίζουμε τον θάνατο που προκαλείται άμεσα από έναν θρόμβο από τον θάνατο ασθενούς ο οποίος έχει θρομβωτική νόσο αλλά μπορεί να πάσχει και από άλλες σοβαρές ασθένειες. Η ουσία, πάντως, παραμένει: η θρόμβωση αποτελεί σημαντική αιτία νοσηρότητας και θνησιμότητας, ενώ πολλές περιπτώσεις μπορούν να προληφθούν.
Πώς γίνεται η διάγνωση
Για τη διάγνωση της φλεβικής θρόμβωσης χρησιμοποιείται κυρίως το υπερηχογράφημα Doppler ή triplex φλεβών. Η εξέταση D-dimer μπορεί να βοηθήσει στον αποκλεισμό θρόμβωσης σε κατάλληλα επιλεγμένους ασθενείς, αλλά μια αυξημένη τιμή δεν αποδεικνύει από μόνη της την ύπαρξη θρόμβου.
Όταν υπάρχει υποψία πνευμονικής εμβολής, η αξονική πνευμονική αγγειογραφία είναι μία από τις βασικές απεικονιστικές εξετάσεις.
Το μήνυμα της 13ης Οκτωβρίου: Η πρόληψη μπορεί να σώσει ζωές
Η Παγκόσμια Ημέρα Θρόμβωσης καθιερώθηκε στις 13 Οκτωβρίου προς τιμήν της γέννησης, το 1821, του Γερμανού γιατρού Ρούντολφ Φίρχοβ, ο οποίος συνέβαλε καθοριστικά στην επιστημονική κατανόηση της δημιουργίας θρόμβων.
Σχεδόν δύο αιώνες αργότερα, η ιατρική διαθέτει αποτελεσματικά διαγνωστικά μέσα, αντιπηκτικά φάρμακα και εξειδικευμένες επεμβατικές θεραπείες. Το σημαντικότερο όμως εξακολουθεί να είναι η έγκαιρη αναγνώριση των συμπτωμάτων.
Ένα ανεξήγητα πρησμένο πόδι δεν πρέπει να αγνοείται. Μια ξαφνική δύσπνοια δεν πρέπει να αποδίδεται αυτομάτως στο άγχος. Και ένας ασθενής που πρόκειται να χειρουργηθεί ή να παραμείνει για πολλές ημέρες ακίνητος πρέπει να γνωρίζει εάν χρειάζεται ειδική πρόληψη.
Γιατί η θρόμβωση μπορεί να είναι αιφνίδια και θανατηφόρα, αλλά σε πολλές περιπτώσεις είναι προλήψιμη και θεραπεύσιμη.
Πηγές: ISTH, CDC, NHS. Το άρθρο παρέχει γενική ιατρική ενημέρωση και όχι εξατομικευμένη θεραπευτική οδηγία.
